X
تبلیغات
پرورش شتردر ایران و جهان - دوره ملی پرورش شتر با تاکیدبر فراوری شیر آن

پرورش شتردر ایران و جهان

این وبلاگ در رابطه با وضعیت شتر در ایران و جهان و طرح های اقتصادی آن می پردازد.

دوره ملی پرورش شتر با تاکیدبر فراوری شیر آن


وزارت جهاد کشاورزی     معاونت امور دام   دفترامورپرورش وبهبود تولیدات دامی       دوره ملی پرورش شتر با تاکیدبر فراوری شیر آن                     گرداوری : سید عباس خدایی تابستان 1383   مقـدمـه:       دوره ملي پرورش شتر با تآكيد برفرآوري شير آن: اين دوره بمدت شش روز از مورخ 29 آذرماه 1382 لغايت 4/10/82 در ساختمان شمـاره 2 وزارت جهـاد كشـاورزي ، سالـن شهيـد نعمتي جــم برگزار گرديد. شركت كنندگان در اين دوره كارشناساني از استانهاي خراسان، سيستان و بلوچستان، ‌يزد،‌كرمان، ‌هرمزگان، سمنان، خوزستان، بوشهر، گلستان و مركز اصلاح نژاد دام  و مـوسسه تحقيـقات علـوم دامي و دفتر امور پرورش وبهبود توليدات دامي معاونت امور دام تهران بودند. همچنين آقايان دكتر محمد فاضل ورده مسئول بخش توليدات دامي موسسه مركز عربي مطالعات مناطق خشك و بياباني (آكساد)و دكتر الياس الميداع استاد دانشگاه حلب و مشاور آكساد ،متخصص تراز اول در صنايع لبنيات و فرآوري شير شتر بعنوان استاتيد از خارج از كشور وآقايان دكتر سرحدي ودكتر محمد علي امامي ميبدي و دكتر امير نياسري بعنوان اساتيد از داخل كشور امر انتقال مطالب تدريس را بعهده داشتند.     دراين جزوه تلاش شده است تا خلاصه اي از مطالب مطرح شده در اين دوره ملي جهت كارشناسان و ساير علاقمندان جمع آوري و ارائه گردد. ابتدا گزارشي از وضعيت دامپروري در ايران توسط جناب آقاي مهندس طباطبايي معاون وزير درامور دام بيان گرديد . سپس آقاي دكتر نوري رحومه قائم مقام مدير كل آكساد ضمن ابراز خرسندي از حضور در كشور ايران و تمايل به تداوم همكاريهاي مشترك سخناني به اين شرح بيان نمودند:      مناطق خشك و كويري در كشورهاي عربي بيش از 85% مساحت آنها را تشكيل ميدهد. توليد اين مناطق كم و توزيع مواهب طبيعي ناعادلانه مي‌باشد واختلاف زيادي بين توليد  محصولات كشاورزي و نيازهاي مردم بعلت كمبود بارندگي و همچنين خشكي هوا و عدم وجود امكانات زيستي مناسب ايجاد گرديده است . لذا مؤسسه آكساد در سال 1971 جهت انجام امور تحقيقات و مطالعات لازم و رفع مشكلات برشمرده شده در راستاي اهداف زير تاسيس گرديد: 1- احداث مراكز تحقيقاتي و اجراي پروژههاي مناسب 2- آموزش فراگيران كشورهاي عربي( وكشورهاي همكار) 3- انتقال تكنولوژي پرورش دامها (بخصوص شتر) 4- انجام مطالعات در خصوص بروزخشكسالي در مناطق خشك و بياباني 5- مطالعات اقتصادي و اجتماعي در كشورهاي عضو      ايشان در ادامه اظهار نمودند،راههاي زيادي براي همكاري مشترك بين موسسه اكساد و كشور جمهوري اسلامي ايران و جود دارد كه در همين راستا اقدام به برگزاري اين دوره آموزشي شده است. بايد توجه داشت كه پرورش شتر براي بهبود شرايط زيست محيطي و تامين مواد غذايي در كشورهاي جهان سوم داراي اهميت فراواني مي‌باشد.      در ادامه فيلمي دررابطه با فعاليتهاي آن موسسه  به زبان عربي براي فراگيران به نمايش درآمد كه در قسمتي از آن  پرورش شتر ودرخت خرما بعنوان سمبل مقاومت در برابر شرايط نامساعد محيطي معرفي شده بود . پس از پايان فيلم نيز خلاصه اي از متن آن براي حاضرين ترجمه شد. متن سخنراني آقاي دكتر محمد فاضل ورده ،‌تحت عنوان فعاليت هاي اكساد در زمينه پرورش شتر: در حال حاضر ، جمعيت شتر در جهان 5/19 ميليون نفر مي‌باشد كه 95% از آنها يك كوهانه بوده و در مناطق صحرايي و كويري زيست مي كنند و 5% بقيه دو كوهانه اند كه در مناطق با آب و هواي سرد زندگي مي كنند . ذكر اين نكته ضروري است كه از پاكستان تاسومالي 22% واحد دامي از كل جمعيت دامي اين كشورها متعلق به شتر مي‌باشد.5/14 ميليون نفر از جمعيت 5/19 ميليون نفري شتر در جهان متعلق به كشورهاي عضو آكساد است .( اردن، ايران ، سوريه ، پاكستان،موريتاني ،‌مراكش، الجزاير ،‌تونس ،ليبي ،‌مصر و يمن). خيلي از عامه مردم بر اين باورند كه شتر حيواني عقب مانده است و شترداران نيز افرادي عقب مانده هستند كه اين ديدگاه بايد بنوعي اصلاح شود. توليد شير شتر در جهان معادل25/5 ميليون تن است كه اين ميزان توليد شير مازاد بر مصرف خانوار پرورش دهندگان اين دام مي‌باشد كه از اين مقدار 7/3 ميليون تن شير  در كشورهاي عضو آكساد توليد مي‌گردد. توليد گوشت شتر در جهان معادل حدود 389 هزار تن است  كه از اين مقدار250 هزار تن آن در كشورهاي عضو آكساد توليد مي‌گردد. گوشت شتر بعلت تغذيه اين دام از زمينها و مراتعي كه هيچگونه مواد شيميايي جهت كود دهي و تقويت خاك و همچنينن سمپاشي گياهان موجود در آن بكار برده نشده  بسيار تميز و عاري از هرگونه مواد سنتيك مي‌باشد. شتر در واقع در كشورهاي عضو آكساد حدود14 ميليون تن كود دامي بجاي مي‌گذارد كه تاثير بسيار مثبتي بر روي اصلاح خاك مناطق زيست آنها خواهند داشت .     آكساد به اقشار محروم شتر دارا ن توجه خاصي مبذول مي‌نمايد لذا براي انجام اين رسالت يك شبكه مطالعات بهبود توليدات شتر در موسسه آكساد تاسيس شده كه با كمك صندوق ايفاد و بانك توسعه اسلامي پروژه هاي خود را به اجراء مي گذارد. آكساد ابتدا به شتر داران و سپس به خود شتران اهميت داده است و مطالعات اقتصادي را دراين راستا به انجام مي رساند. نتايج اين مطالعات مشخص نموده كه شتر داران از اقشار محروم و بي‌سواد جامعه هستند و در كار شترداري سختي هاي فراواني را مي‌بينند و چون از مزاياي زندگي شهري مانند مدارس جهت تحصيل فرزندانشان ،‌برق،‌ راه مناسب و ساير امكانات زندگي محروم هستند ما جهت رفع استضعاف آنها شركتهاي تعاوني شتر داري تاسيس نموده ايم و آنها را با آكساد مرتبط ساخته ايم  تاحدودي زندگي و كار آنها را جهت داده و تسهيل نموده ايم. اين موسسه تاكنون 42 مطالعه موردي در زمينه شتر انجام داده و 17 آزمايشگاه و 4 ايستگاه انتقال جنين در كشورهاي عضو تاسيس نموده است. مطالعات انجام پذيرفته در زمينه تغذيه شتر كه در نوع خود اولين حركت در جهان بوده است و شامل مطالعه بيماريهاي شتر و بازاريابي فرآورده هاي حاصل از آن بوده است و تاكنون 38 كنفرانس نيز برگزار شده و همچنين 7 دوره آموزشي پرورش شتر را به انجام رسانيده است . موسسه آكساد  كارهاي ملي زيادي در رابطه با بهبود وضعيت مالي و معيشتي شترداران انجام داده است كه شامل تهيه شير صنعتي شتر(شير جايگزين جهت تهيه ديلاقها ) و تهيه غذاي كمكي با استفاده از ضايعات كشاورزي، پروار بندي شتر، پايين آوردن درصد تلفات شترها ،‌فرآوري شير شتر .‌بهبود مديريت شترداري بوده اند. در رابطه با انتقال جنين در شتر ذكر اين نكته لازم است كه اجراء اين تكنيك در مورد شترهاي جماز (سواري) اعمال شده كه جنبه اقتصادي داشته و در مورد ساير شترها جنبه فانتزي دارد. در حال حاضر دو مركز فعال در امارات (دوبي و ابوظبي) و يك مركز فعال ديگر در اين رابطه در كشورعمان وجود دارد. البته توصيه مي‌گردد انتقال جنين در رابطه با شتر هايي كه توليد شير ساليانه آنها 8-5 تن مي‌باشد انجام پذيرد. توليـدات شتــر                                                   «دكتر محمد فاضل ورده» از چالش هاي بزرگ موجود در زمينه پرورش شتر مرگ و مير آنها مي باشد در گله‌هاي شتر بين 10تا 25 درصد بچه شترها به علل مختلف تلف مي‌شوندكه اين امر باعث كاهش نرخ رشد گله مي‌شود كه علت آن را مي‌توان در موارد زير جستجو نمود: 1- رقابت انسان و بچه شترها در خوردن شير شتر 2- اسهال و دل دردها 3- مسموميت بچه شترها حاصل از خوردن شير مادراني كه از گياهان سمي تغذيه كرده‌اند. لذا روش از شير گيري زود هنگام مي‌تواند راه حل مناسبي جهت حل اين مشكل باشد كه مي‌توان بچه شترها را مخصوصاً بچه شترهاي نر را يك هفته بعداز بدنيا آمدن و خوردن آغوز به روشهاي گوناگون از قبيل تغذيه آنها بصورت نوبتي و متناوب با شيرخشك يا شتر تازه گاو ويا شير مادر و شير تازه گاو بصورت يك در ميان كه در ظروف تغذيه ريخته وبه آنها داده  شود در اين روش  بچه شترها به راحتي به اين نوع تغذيه عادت مي كنند . نحوه دادن غذاي كمكي و از شيرگيري بچه شترها: با حل كردن 120 گرم شير خشك در يك ليتر آب گرم 50 درجه كه در اين حالت دماي محلول بايد به 30تا35 درجه سانتي گراد كاهش يابد مي‌توان تركيبي فراهم كرد كه آنرا سه نوبت، يك ليتر صبح و يك ليتر ظهر و يك ليتر عصر به مدت 2 هفته به بچه شترها خورانيد سپس مقدار اين تركيب را افزايش داده  و به 4 ليتر و بعد به 5ليتر مي‌رسانيم سپس مقدار آنرا كاهش مي‌دهيم تااينكه در سن 14 هفتگي مقدارمصرف اين محلول را به 2 ليتر در روز برسد بعد از 14 هفته بچه شتر ها را از شير مي گيريم و در كنار دادن شير خشك جيره غذايي خشك بچه شترها را در اختيار آنها قرارمي دهيم . به بچه شترها روزانه از 100 گرم تابه 4 كيلو گرم علوفه مي‌توانيم بدهيم تركيب اين جيره مي‌تواند بر حسب مواد موجود در هر كشور تهيه شود . مثلا مخلوط 80% جو بلغور شده ،15% سبوس و5% مواد معدني و ويتامين‌ها كه از هفته دوم يا سوم روزانه 100تا150 گرم مصرف خواهد شد  و اين ميزان بتدريج افزايش مي‌يابد  تا هفته  هفتم كه مقدار آنرا به 750 گرم در روز و بعد از آن به ميزان 1600 گرم در روز تاهفته دوازدهم مي‌رسانيم كه اين نسبت بايد تا زمان از شير گيري بچه شترها ثابت بماند. اين جيره علاوه بر علوفه خشبي (يونجه خشك و جو) است كه در اختيار بچه شتر ها بصورت آزاد قرار مي‌گيرد. اين مواد غذايي فبيري باعث رشد شكمبه بچه شترها و بزرگتر شدن آن شده و آنرا آماده پذيرش مواد غذايي طبيعي مي‌كند اين برنامه در ايستگاههاي پرورش شتر جنوب كشور تونس به اجرا گذاشته شده و افزايش وزني روزانه معادل643 گرم در ماه اول و 594 گرم در ماه دوم را موجب شده است بطوريكه بچه شترها در سن 90 روزگي به وزن 84 كيلوگرم رسيدند. در مقايسه با بچه شترهايي كه در شرايط طبيعي پرورش مي‌يافتند در مجموع ، روزانه 480گرم بيش از آنها افزايش وزن نشان مي‌دادند . در آزمايش ديگر در سن 90 روزه گي وزن بچه شترها به 92كيلوگرم رسيده است كه  در مقايسه ميانگين افزايش وزن بچه شترهايي كه تغذيه كمكي داشته اند و هر 15 روز يكبار مورد وزن كشي قرار گرفته اند روزانه 593 گرم و آنهايي كه در چراگاه بطور آزاد مورد تعليق قرار گرفته اند 607 گرم بوده است حال ببينيم علت چيست ؟ مي دانيم كه ميزان توليد شير شتر ماده در ماه دوم پس از زايمان بالا مي‌رود پس در نتيجه تغذيـه در ديـلاق هـا بهتـر خواهد بود البته از انجايي كه تحقيقات فوق در مناطق شوره زار جنوب تونس انجام گرفته است اين ارقام ممكن است در شترهاي مختلف متفاوت باشد اين بچه شترها بعد از 90 روزه گي و از شير گيري تحت جيره پروار بندي قرار گرفتند كه وزن آنها در 9 ماهگي به 250تا300 كيلوگرم رسيد . سپس به كشتارگاه اعزام شدند البته قسمتي از گوشت آنها به كشور ايتاليا صادر گرديد كه قيمت اين گوشت بخاطر كيفيت بالا بيشتر از گوشت گاو بود . حاصل اين تحقيقات منجر به يافتن روشهاي مختلف براي پروار نمودن شترها شد . شتر ماده در شرايط عادي هر دو سال يكبار زايمان مي‌كند. بنابراين توليد نسل شتر بسيار كند است و همچنين مرگ و مير درديلاق ها بالاست كه اگر بتوانيم از مرگ و مير آنها جلوگيري كنيم.يكي از عوامل عدم بهره وري درشترها را از بين خواهيم برد حال اگر بتوانيم دوره 2 ساله بين دو زايمان را كوتاه وبه يكسال يا18ماه تقليل دهيم عامل بعدي را از بين خواهيم برد.چرا كه هر شتر ماده بطور طبيعي هر 24 ماه يك بچه بدنيا مي‌آورد ودر مدت زمان بين پاييز تا زمستان زايمان مي‌نمايد و مدت يكسال بچه اش را شير ميدهد و معمولا 2 ماه پس از زايش فحل شده و آماده جفت گيري مي گردد اگر آبستن شود يكسال آبستني آن طول خواهد كشيد . بدين ترتيب يكسال بچه داري و يكسال آبستن جمعاً2 سال طول مي‌كشد تا بچه شتر بعدي بدنيا بيايد اگر ما با مديريت مناسب زمان شيردهي را به 4 الي 8 ماه كاهش دهيم در مجموع مي‌توانيم تا 30% افزايش توليد داشته باشيم بدين نحو كه هرگاه بچه شتر را از مادرش جداكنيم طي زماني معادل يك هفته تا يك ماه بعد حالت فحلي به او عارض خواهد شد بنابراين با دور كردن بچه شتر و تغذيه او از طريق شير خشك ما خواهيم توانست سريعتر شتر ماده را وارد مرحله آمادگي جهت تلقيح بعدي نماييم. بنابراين با انجام عمليات فوق مي‌توان فاصله زمان بين دو زايش را، 6تا8 ماه كاهش داد محدوديت اجرايي اين روش شامل: 1- خشكسالي ها مي‌باشد كه در مناطقي كه خود دچار اين مشكل مي‌شوند اجراي اين طرح با مشكل روبرو خواهد شد ضمن اينكه مي توانيم شترهاي نر را در مراتع رها كرده و شترهاي ماده را تحت پوشش تغذيه دستي قرار بدهيم يا اينكه شترهاي زايمان كرده را جدا نموده و بگذراريم شترهاي بعدي به نوبت بارور شوند و بدين ترتيب بصورت مستمر تعدادي شتر ماده تحت تلقيح خواهيم داشت و بچه شتر بدست مي آوريم و اين سيستم 30% اضافه توليد به ما مي‌دهد در اين سيستم از بهره برداري از شير شتر صرفنظر مي‌كنيم  و براي اينكه اينكار دائم صورت گيرد ماده ها را بصورت متمركز تغذيه خواهيم كرد.لازم به ذكر است كه اين سيستم زود از شيرگيري در مورد شترهاي وحشي كه بدون صاحب هستند نيز وجود دارد و همچنين در مورد ساير حيوانات (گربه ها، شيرها، ببرها) كه بدين نحو كه در صحراي استراليا مشاهده شده است كه شتر نر وحشي بعد از زايمان ماده شتر ،با گاز گرفتن بچه شتر آنرا مي‌كشد به اين علت كه شتر ماده سريع تر به حالت فحلي و آمادگي براي تلقيح برسد.             بررسي روشهاي پرورش شتر(ازموريتاني تاهندوستان)      «دكتر محمد فاضل ورده» پرورش شتر در دنيا به سه روش صورت مي‌گيرد. 1- سيستم سنتي   2- سيستم نيمه سنتي     3 – سيستم كنترل شده 1- سيستم سنتي (كوچ رو) 2-در اين روش ، صاحبان شتر و ساربانان ساليانه 1 الي 2 بار به شترهاي خود كه در بيابان ها رها هستند سركشي مي‌كنند . اين سيستم در مناطقي اعمال مي‌گردد كه ميزان بارندگي از صفر تا صد ميلي متر مي‌باشد . در اين سيستم هيچگونه غذايي دستي (علوفه يا كنسانتره)داده نمي‌شود و شترها دنبال يافتن آب و باران به مناطقي كه در آنجا باران باريده است جابجا مي‌شوند 60%مناطق پرورش شتر در سطح كشورهاي موريتاني تا هندوستان به اين روش عمل مي‌كنند . در اين سيستم سالانه بطور متوسط هر نفر شتر 200كيلوگرم گوشت و 100 كيلوگرم شير و يك كيلوگرم كرك توليد مي‌كند. رفتار چرائي شتران  به گونه ايي است كه مسيري دايره‌ايي شكل يا مستقيم را بدين منظور مي‌پيمايند. و چرا از فصل پاييز شروع شده و به پاييز سال بعد ختم مي‌شود . شترداران در طول سال يك يا چند هفته تايك ماه در نزديك چاه آب  توقف مي‌كرده و مي‌مانند و از شير شترهابه جاي آب استفاده مي‌كنند و در طي اين زمان نسبت به داغ نمودن (علامت گذاري )و درمان احتمالي بيماريهايي شتران خود اقدام مي‌نمايند در اين سيستم شترها در كل سال 2000الي 2200 كيلومتر راه مي‌پيمايند كه بطور متوسط روزانه 70الي75 كيلومتر مي‌باشد.نوع داغ شترها به تعلق شتر به قبيله يا طايفه يا عشيره خاص بر مي‌گردد. در اين سيستم كمتر شتر به فروش مي‌رسد و فقط شترهاي نر مازاد و ماده‌هاي حذفي كشتار يا بفروش مي‌رسند كرك حاصل از شتران هم به شكل محلي خودش استفاده مي‌شود (بافت لباس ، شال و…) در اين سيستم شترها متعلق به شخص خاصي نيست و به كليه افراد قبيله تعلق دارد. ممكن است به هرنفر از اعضاي قبيله حداقل 2 نفر شتر جهت توليد شير وفروش كرك و يا ساير محصولات توليدي تعلق مي‌گيرد و با درآمد آن خريد لباس و غيره و ساير مايحتاج خود را تامين مي‌كند . 2- سيستم نيمه كوچ رو(شبه كوچ رو) در اين سيستم شترداران در روستا مستقر بوده و شترها نيز داراي جايگاه نگهداري درروستا مي‌باشند . هرشتر فاصله 25تا500كيلومتر را از خانه تا مرتع را طي كرده و سپس بازگشت مي‌نمايد. 3- سيستم پرورش كنترل شده در اين سيستم ،شترها را نگهداري كرده و تغذيه دست مي‌نماييم كه در نهايت بالاترين توليد و درآمد را خواهيم داشت (تغذيه دستي از 50روز تا100روز) البته شترداران عادت به فروش شير نداشته و اينكار را ناپسند مي‌شمارند . اما خشكسالي اين عادت راتغيير داده است  در ساحل شمال آفريقا كه ساحلي بياباني است (نوار دوم دور دريا) از موريتاني تا سودان در سال1967تا1972 يك خشكسالي شديد رخ داد بطوريكه بر اثرآن گاوهاي ماده و نر از بين رفتند (البته در جاهايي كه گاو نگهداري مي‌كردند) رفته يا سربريده شدند سپس گوسفندها از بين رفتند. اما شترداران سوار شتر خود شده وبه مناطق ديگر كوچ كرده و تا بهتر شدن اوضاع از شير شتران خود استفاده نمودند.در سال 1970 مركز موريتاني 400 هزار نفر جمعيت انساني داشت كه در حين خشكسالي مناطق اطراف در مدت ده روز جمعيت آن شهر دو برابر شد كه سازمانهاي بين المللي كمك نمودند و چادر نصب كردند ولي مشكل تاكنون باقي است . البته بيشترين مهاجرين از نژاد سياه هستند كه با شترهاي خود در مركز موريتاني مستقر شدند. يكي از شترداران  كارخانه فرآوري شير شتر احداث نمود و شير توليدي شترها را بفروش رسانيد كه اين كار باعث تشويق مردم به جمع آوري شير شترها از اطراف و حمل آنها به كارخانه گرديد كه در حال حاضر توليدات شير شتر به صورت شتر تازه پاستوريزه شده و پنيرتوليد شده و به كشورهاي اروپايي صادر مي‌شود كه بعد از شيوع جنون گاوي، تمايل مردم اروپا به مصرف شيرشتر و فرآورده‌هاي آن بيشتر شده و همچنين از چربي شير شتر در صنايع آرايشي نيز استفاده مي‌كنند. جدول مقايسه نرخ شير شتر با شير گاو در چند كشور دنيا(بر حسب دلار آمريكا) رديف نرخ شير گاو نرخ شير شتر موريتاني 15% 30%(پاستوريزه شده) عربستان سعودي 1 5/2 سوريه 10% 1 اردن 25/0 15-10(شير تصفيه نشده و خام)   نـژادهاي شتــر در جهـان                                      «دكترمحمد فاضل ورده»  شتر وشتر دار دو سرمايه مهم هستند كه بايد روي آنها كاركنيم شتر قبلا براي حمل و نقل استفاده مي‌شده  ولي در حال حاضر جهت توليد گوشت و شير وشركت در مسابقات ورزشي پرورش داده مي‌شود ابتدا بايد خصوصيات نژادي هر يك از شترها را ذكر كنيم: الف- شترهاي نژاد گوشتي: حجم بدن آنها بزرگ است بدن چاق و پر گوشت ،سر بزرگ وگردن دراز رشد جسمي بيشتر و كوهان بزرگتر ورانهاي بزرگ و گوشتي دارند واگر به آنها جيره پرواري بدهيم توليد گوشت بيشتري خواهند داشت. نژادهاي شتر در سودان: در سودان شترهاي معروفي بنام شتر عربي وجود دارند كه جثه بزرگي دارند و در مناطق مختلف سودان زيست مي‌كنند وزن نهايي آنها با تعليف در مراتع و بدون تغذيه كمكي به 600 كيلوگرم مي‌رسد. شترهاي موريتاني شترهايي بنام جندوي دارند كه به وزن نهايي 600كيلوگرم مي رسند اين شترها در نزديك كشور سنگال در مراتعي كه داراي پوشش گياهي خوبي مي باشند چرا مي كنند. نژادهاي شتر ديگري در كشورهاي عربي هست كه عبارتند از : 1شتر هاي نابل در تونس 2-شترهاي قصبات در ليبي 3-شترهاي دلتا و فلاحي در مصر4- شترهاي مولد كه حاصل آميخته فلاحي و مغربي مي‌باشند.5- شترهاي جودي درصحراي جنوبي بين عراق و عربستان صعودي زيست مي‌كنند شترهاي پاكستان 1-شتر برافي : كه در منطقه بلوچستان و سند زيست مي‌كنند وزن آنها در بدو تولد به 52كيلوگرم مي‌رسد . وزن اين شتر در هنگام بلوغ( 4 ساله) به 700كيلوگرم مي‌رسد و شتر ماده مولد 1620 كيلو گرم شير در مدت 587 روز توليد مي‌كنند. 2-شترهاي كاراني كه وزن آنها به 640كيلوگرم ميرسد. 3-شترهاي لاسي  كه وزن تولد‌آنها به 41كيلوگرم ميرسد   4-شتر هاي ماكراني و بيشان و رودباري  كه خصوصيات نژادي و توليدي آن بدين شرح است.   شتر ماكراني بيشان رودباري وزن ديلاقها 48 52 52 وزن شترها در هنگام بلوغ 695 715 720 ميزان توليد شير (ليتر) 1928در518روز 1725ليتر در354روز 1690ليتر در 466 روز شترهاي خادر كه وزن ديلاقهاي آنها در هنگام تولد به ترتيب 48 كيلوگرم و 54 كيلوگرم مي‌باشد و شتر هاي مايا در نوار مرز افغانستان و پاكستان زيست مي‌كنند . شترهاي شامبيلو بري و كلاشيتا در پاكستان و شترهاي سندي در نوار مرزي پاكستان نزديك رود هندوس زندگي مي‌كنند كه وزن شترهاي سندي به 770 كيلوگرم مي‌رسد. شترهاي اكوتيپ شيري:0 پستان بزرگ دارند و هنگامي كه اروانه بايستد فاصله هر دو پايشان بيشتر از شترهاي گوشتي مي باشد به خاطر اينكه پستان بزرگ است و مي‌بايست پستانها با اندام شتر متناسب باشند و معيار ما در انتخاب شترهاي شيري توليد 2500كيلوگرم شير در يك دوره شير دهي در مرتع بدون استفاده از تغذيه دستي مي‌باشد . ولي اگر روزانه 2 كيلوگرم كنسانتره به او بدهيم در سال مي‌بايستي 4000تا5000كيلوگرم شير بدهد(البته در مدت 305روز و با5/3درصد چربي.) شترهاي رشايدي متعلق به قبايل رشايدي در شرق كشور سودان كنار درياي سرخ كه بطور طبيعي درشرايط مرتعي 2 الي 3 هزار كيلـوگـرم شيــر توليد مي‌كنند و اگر تغذيه دستي به او بدهيم توليد شيراو بيشتر خواهد شد. شترهاي شلاغيه در سودان نزديك درياي سرخ كه اين شترها از نوعي گياه كه در درياي سرخ رشد مي‌كند تغذيه مي‌كنند وروزانه 20كيلوگرم شير مي‌دهند. شترهاي سرتاويه در كشور ليبي هستند كه شير دهي آنها 3000تا4000ليتر در 305روز در شرايط مرتعي مي‌باشد. منطقه سرت ليبي از لحاظ شرايط آب و هوايي شبيه مناطق كويري ايران است. شترهاي اولاد سيدي الشيخ: اين شترها د رمنطقه عين صفرا در منطقه شمال شرق موريتاني و جنوب شرق مغرب و جنوب غرب الجزاير پرورش داده مي‌شوند كه در آن منطقه طايفه سيدي الشيخ زندگي مي‌كنند. شتر فاخريم :‌ در ليبي در منطقه بن غازي كه شترهاي شيرده در شرايط مرتع طبيعي 3500 كيلوگرم شير در 305روز مي‌دهند. شتر ماريشا: در صحراي پنجاب قبيله مرايشا اين نوع شتر را پرورش مي‌دهند كه  4200ليتر در 480 روز كه معادل 3000ليتر در سال شير توليد مي‌كنند. شترهاي دو منظوره اين نوع شترها خصوصيات توليدي دو نوع محصول از سه نوع محصول (شير،گوشت، كرك) را دارند مانند شترهاي السيفدعر در كشور سومالي كه بيشتر شيري و گوشتي هستند. شترهاي مغاربيه : كه اين شترها از مراكش تا شمال آفريقا گسترش پيدا كرده اند . مخلوطي از شترهاي سوداني – ليبيايي – مصري و تونسي هستند كه افزايش وزن روزانه آنها 800 تا1000كيلوگرم مي‌باشد. شترهاي مجاهيم:در عربستان سعودي پرورش داده مي‌شوند كه به رنگ سياه تيره‌ايي و حجم بدن آنها بزرگ و وزن تولد آنها42 كيلوگرم بوده و وزن آنها تا پايان يك سالگي به 300  كيلوگرم مي‌رسد كه مي‌توانيم آنها را جزء شترهاي گوشتي قرار بدهيم و از طرفي 3550 ليتر شير در يكسال به ما مي‌دهد كه مي‌توان آنها را جزو شتراي شيري قرار بدهيم. شترهاي لوراك: كه از علفهاي اراك كه چوب مسواك از آنها درست مي‌شود تغذيه مي‌كنند . شترهاي مغاتير:در عربستان سوريه ،اردن ،‌عراق، كويت پرورش داده مي‌شوند ورنگ آنها سفيد خالص بوده وبطور متوسط 3500 كيلوگرم در طول سال شير مي‌دهند. وزن تولد ديلاقهاي آنها 40كيلوگرم و وزن آنها در پايان يكسالگي به 250كيلوگرم و در زمان بلوغ به 550 كيلوگرم مي‌رسد. شترهاي الحمرا: در عربستان سعودي پرورش داده مي‌شوند كه ميزان شير توليدي آنها 2650كيلوگرم در سال در شرايط مرتع طبيعي و ميزان 3590كيلوگرم توليد شير آنها در شرايط خوب مرتعي با مديريت خوب مي‌رسد. وزن ديلاق انها در بدو تولد 37 كيلوگرم و در پايان سال اول  به 220كيلوگرم و در زمان بلوغ به 420كيلوگرم مي‌رسد. ازآنها بيشتر در حمل و نقل استفاده مي‌شود. شترهاي شامي: در سوريه ،شمال،اردن ، شمال عربستان سعودي و در غرب عراق پرورش داده مي‌شوند وزن نر آنها 780-660كيلوگرم و وزن ماده‌هاي مولد آنها به 570تا680 كيلوگرم در زمان بلوغ مي‌رسد . شير توليدي آنها 2550 تا5400 كيلوگرم در 305 روز مي‌باشد. شترهاي الخوار در شمال سوريه – عراق پرورش داده مي‌شوندشترهاي موغار در الجزاير و شترهاي شعبي بني عباس در الجزاير و موريتاني و شترهاي قيروان در تونس از انواع شترهاي موجود در كشورهاي عربي هستند. شترهاي قزان در جنوب غربي ليبي براي حمل ونقل و سواري بكار مي‌روند. شترها التبيستي در كشور يمن در منطقه حضرموت جزو شترهاي دو منظوره مي‌باشند. شترهاي ايران 1-شترهاي كلكوهي: كه كرك آنها جهت توليد عبا بكار مي رود و د رمناطق كويري مركزي ايران پرورش داده مي‌شوند 2- شترهاي تركمني كه ميزان متوسط شير آنها در يك دوره شير دهي 1500تا1800ليتر مي‌باشدو توان پروار بندي نيز دارند .اين شترهادرمنطقه تركمن صحراي ايران و صحراي قره قوروم پرورش داده مي‌شوند . شترهاي هند و پاكستان: 1- شتر بيكانري : كه  جثه بزرگ دارند وشير و گوشت توليد مي كنند و در هندوستان پرورش داده مي‌شوند2 -. شترجيساميري و الكاشي كه در پاكستان پرورش داده مي‌شوند. 3- شترهاي البقري كه چون شير و گوشت زيادي توليد مي كنند به اين نام خوانده مي‌وشنند يعني شتر گاوي 4-شترهاي الداتي : كه در پاكستان در ايالت سند پرورش داده مي‌شوند 5-شترهاي الكاري :‌كه درمنطقه بين رود هندوس ايالت سند پرورش داده مي شوند . شترهاي ساكري در پاكستان پرورش داده مي‌شوند و 1480 كيلوگرم شير توليد مي‌كنند. شترهاي جماز(سواري) كه جثه لاغري دارند كه اگر ما دست و پاي شتر جماز را قطع كنيم به شكل قايق درمي‌آيد عبارتند از : شترهاي مهاري كه نژاد اوليه آنها از عمان به شمال آفريقا برده شده ‌اند و فرانسويان درالجزاير از اين نوع شترها داشتند كه در سه گروه دسته بندي كرده بودند 1-گونه اول كه ارتفاع جدوگاه آنها تا سطح زمين آنها 190تا200 سانتيمتر بود و مخصوص سواري افسران بود. 2-دوم گونه ديگر كه ارتفاع جدوگاه تا سطح زمين آنها 180تا190 سانتيمتر بود و مخصوص سواري ستوانياران بود. 3-گونه سوم كه ارتفاع جدوگاه آنها تا سطح زمين زير 180 سانتيمتر بود و مخصوص سواري سربازان و حمل ونقل بود. شترهاي ركبي :كه درمنطقه عين صفرا درالجزاير و شمال موريتاني پرورش داده مي‌شوند. شترهاي العير: كه در صحراهاي جنوب كشورهاي شمال آفريقا پرورش داده شوند. شترهاي بشاري و العفافي كه در سودان نگهداي مي‌شوند. پروار بندي شتر با استفاده از ضايعات كشاورزي                         «دكترمحمد فاضل ورده » در كشور مصر مانند بعضي از كشورهاي ديگر پروار بندي شتر جهت استفاده از گوشت آن‌ صورت  مي‌گيرد و مصرف اين نوع گوشت بسيار گسترده است . شترها را جهت پروار بندي ازكشور سودان وارد مي كنند . از آنجايي كه در زمين هاي اطراف رودخانه نيل بعلت وجود ماسه در زمين ، شتر نمي‌تواند زيست كند و لي در فاصله دورتر از ساحل كه توليد محصولات كشاورزي خيلي زياد مي‌باشد. پرواربندي شتر با استفاده از ضايعات آن صورت مي‌پذيرد كه سالانه متجاوز از 250 هزار نفر شتر از سودان وارد شده و در اين مناطق پروار مي‌شوند . دولت مصر اين طرح را جهت اشتغال زايي جوانان اجرا نموده است . از مقايسه بين پروار بندي شتر با پروار بندي گوساله  در مزارع اين كشور نتايج زير حاصل شده است . شترهاي سوداني را با سن 2الي 3 سال با وزن متوسط376 كيلوگرم با گوساله‌هايي با سن 18-15ماه كه وزن متوسط آنها 275كيلوگرم مي باشد تحت پوشش پروار قرار مي دهند (البته لازم به ذكر است كه سن فيزيولوژيكي شترها و گوساله‌ها عليرغم قضاونت سني انها يكساله مي‌باشد.) ما به هر دوي آنها كاه برنج و مواد كنسانتره ايي كه 14% پروتئين خالص است داديم (2% وزن زنده دام ها به آنها غذا داديم ) كه نتايج مطالعات بدين قرار مي‌باشد.ميانگين رشد و وزن شترها810 گرم كه دامنه آنها از 430 گرم تا 1200گرم متفاوت مي باشد. ميانگين رشد گوساله ها 770گرم بوده كه دامنه آنها 590 تا960 گرم متغير است. ضريب تبديل براي شترها 10 و براي گوساله 8/10 بود . كل شترهاي تحت آزمايش  نر بودند و مدت پروار نيز 3 ماه بود . نسبت لاشه به وزن زنده در شتر پروار شده 37/65كيلوگرم و در گوساله ‌هاي پروار شده 92/65 كيلوگرم بوده است . چرپي بدست آمده در لاشه شتر پروار شده 86/2%و در گوساله هاي پروار شده 28/2% بوده است لازم به ذكر است كه چربي شتر كاملاً قابل جداشدن است ولي درگوساله‌ها قابل جداشدن نيست همچنين نسبت استخوان به گوشت 20% لاشه كه هم درشتر و هم درگوساله‌ها مساوي است نكته مهم در اين آزمايش بدين قرار است: در زمان تغذيه ، ميانگين مصرف ماده خشك درهر دو نوع دام به ازاي هر 100كيلوگرم وزن زنده در شتر 750/1 كيلوگرم و درگوساله 5/2 كيلوگرم است كه به اين معني است كه د رپروار بندي شتر صرفه جويي غذا بيشتر از گوساله‌هاست . دركنسانتره دامي ما مقادير 12%و14%و18% پروتئين خالص در جيره قرار داديم و مشاهده كرديم جيره غذايي با 10تا12% پروتئين تاثير منفي بر روي شتر نداشت در صورتيكه اين مورد براي گوساله ‌ها حداقل 14% پروتئين به بالا مي‌باشد. خلاصه بحث اين است كه اگر ما به شتر غذايي حاوي كاه برنج يا گندم و كنسانتره دامي داراي 10% پروتئين و با نسبت 44/1 درصد وزن زنده بدهيم رشدي معادل 829 گرم از شتر خواهيم گرفت كه اگر ما اين جيره غذايي را به هر دام ديگري بدهيم اين رشد را نخواهد داشت ( مگر الاغ). ما اين آزمايش را روي محصولات مختلف انجام داده ايم تفاله زيتون يا هسته خرما كه شتر روزانه 650گرم تا1100 گرم رشد لاشه داشته است اگر مقدار كمي يونجه خشك به اين جيره اضافه كنيم اضافه وزن ، 20% بيش از گوساله‌ها است و هدر رفت مواد غذايي 35% كمتر از گوساله‌ها است يونجه نبايد بيش از 2كيلوگرم در جيره باشد بر اثر اين آزمايشات ومطالعات ،‌پروار بندي شتر در كشور مصر  خيلي پيشرفته و فراگير شده است و افراد زيادي جهت شروع كار به ادارات ذيربط مراجعه مي نمايد البته جايگاه پروار بندي شتر شامل ساختمان ساده و يك سايبان از ني يا حصير مي‌باشد بر اثر توسعه پرواربندي شتر در مصر  يك سلسله فعاليتهايي شامل احداث جايگاه  و ميدان عرضه شتر ،‌تغذيه و بهداشت وسپس بازاريابي و كتشار ان ايجاد شده است . در كشور الجزاير در مناطق جنوبي آن بازار خوبي براي مصرف گوشت شتر وجود دارد ولي در آنجا زراعت وجود ندارد و مجبورند جهت پروار شتر علوفه و كنسانتره وارد كنند در كشور سوريه پروار بندان شتر تمايل دارند كه وزن شتر پرواريشان بيشتر باشد و مدت پروار آنها 1  الي 5/1 سال باشد. چون بازارخوبي براي گوشت شتر دارد و سالانه حدود1000نفر شتر پروار مي‌شود ما افراد زيادي جهانگرد دركشور سوريه درايم كه در هتل هاي گرانقيمت مشتري صرف غذاهايي با گوشت شتر مي باشندو حتي حاضرند بابت مصرف هر كيلوي آن 10دلار بپردازندكه به علت قيمت بالاي گوشت شتر قصابان هر 1 كيلو گوشت شتر رابا چندين كيلوگرم گوشت گاو مخلوط كرده وبه آنها مي‌فروشند در كشور مردم مصر گوشت شتر را با چربي گوساله و گوسفند مخلوط كرده و كباب كوبيده درست مي‌كنند در بعضي كشورها پروار بندان اقدام به ايجاد شركتهاي تعاوني توليد نموده‌اند . البته ما از خصوصيت رشد جبراني درپرواربندي شترهاي وارداتي از سودان به مصر استفاده مي كنيم در كشور تونس يك كشتارگاه صنعتي مدرن جهت كشتار شتر در شهر مهديه وجوددارد كه اعضاي  كشورهاي مجموعه آكساد در نيمه دوم سال ميلادي گذشته از آن بازديد نمودند دركشورهاي مصر و سودان وسوريه كشتارگاههاي سنتي (مانند ايران) جهت ذبح شتر وجود دارد. يك سعودي در كشور سودان اقدام به تاسيس كشتارگاه صنعتي جهت ذبح دامها از جمله ذبح شتر به ظرفيت 500نفر شتر در روز نموده است و در ابوظبي يك كشتارگاه صنعتي مدرن شتر احداث شده است . در رابطه با مصرف گوشت شتر،‌گوشت درجه يك آن گوشت فيله است و در درجه بعدي تكه‌هاي گوشت هاي ساير نقاط بدن است كه از آنها همبرگر درست مي‌كنند و سپس آشغال‌هاي گوشت كه از آن سوسيس و مارتادلا درست مي‌كنند مصريان عادت دارند گوشت شتر را با چربي گوسفند يا گاو مخلوط نموده و بصورت كباب شده مصرف نمايند. دررابطه با واكسيناسيون شتر در كشورهاي عربي تا قبل از تاسيس اكساد واكسيناسيون شتر انجام نمي‌گرفت ولي الان واكسيناسيون شتر در كشور‌هاي عضو رايج شده است ودر كشور مراكش واكسن مخصوص‌ آبله شتر تهيه مي‌شود و در كشور مصر هم تيهه مي‌شود ولي كشور مراكش در تيهه واكسن آبله پيشرفته تر از مصراست . ما در حال توليد واكسن آنتروتوكسمي هستيم.                 پـرورش شــتر در ايـران                               «ارائه دهنده محمد علي امامي ميبدي» چكيده با كشف سوخت فسيلي و ماشيني شدن حمل و نقل، استفاده از شتر در تحقق اهداف و استراتژهاي پرورشي حيوانات مزرعه اي  با توجه به قابليت هاي برتر ديگر حيوانات فوق الذكردر زمينه توليد، اين حيوان در محيط پرورش رها گرديد. اگرچه پرورش امروزه اين حيوان بيشتر به منظور بهره برداري اقتصادي و استفاده از محصولات گوشت، شير، كرك و مو و پوست است، درحال حاضر در مناطق مختلف كشورما بسته به شرايط زيستي و قابليت هاي آن محصولات متفاوتي از اين حيوان برداشت مي شود. بنظر مي رسد كه اهميت اقتصادي اين حيوان در حال حاضر از لحاظ توليد قابل توجه آنها نبوده ولي در شرايط سخت زيست محيطي شتر تنها حيواني است كه پرورش و نگهداري آن كاملأ منطقي است. اكوتيپ هاي مختلف شتر در ايران شامل گوشتي، شيري، جماز و تعدادي از آنها از نژاددوكوهانه است. در دشت مركزي ايران شترداري بصورتي است كه شتردارها را مي توان به شكارچيانيي كه شكار مشخصي دارند تشبيه نمود، چون شتردارها فقط سالي چند بار موفق به رويت شترهاي خود شده و آنها را آمارگيري و علامت گذاري مي كنند. آنها پس از شيرگيري نتاج گله يا حاشي ها را يا روانه كشتارگاه كرده يا پروار مي نمايند. البته گوشت شترهاي حذفي نيز پس از دوره پروار كوتاه قابل ارائه در بازار است، اين شترها جزواكوتيپ هاي گوشتي هستند. وزن تولد حاشي هاي نر و ماده دراين اكوتيپ  بترتيب (79/0±)36/32و(74/0±)98/31كيلوگرم است وزن سه ماهگي حاشي هاي نر و ماده  بترتيب (9/1±)9/93 و(1/2±)6/90كيلوگرم، وزن شش ماهگي حاشي هاي نر و ماده نيز بترتيب (09/3±)26/128 و(48/3±)05/134كيلوگرم است. درسن يكسالگي آهنگ رشد حاشي ها كند تر شده و در اين سن براي حيوانات نر و ماده بترتيب وزن زنده به (38/9±)38/144 و (72/7±)27/140كيلوگرم مي رسند. در هر حال قابليت رشد اين حاشي ها در مقاطع اوليه زندگي بالا تر است. ميانگين پشم توليدي سالانه شترها (5/338±)1/753 گرم مي باشد. در اكوتيپ شيري كه دراستان  مازندران در تركمن صحرا ودر شمال ايران پراكنده است، براي شيردوشي شترها هر روزه جمع آوري مي شوند. درتركمن صحرا محصولات مهم توليدي از شيرشتر فرآورده هاي تخميري آن است. اين فرآورده هاشامل چال، شابات و كفير است. وزن تولد حاشي شترها در اين منطقه بطور متوسط 25كيلو گرم گزارش شده است و دامنه اي بين 22-40 كيلوگرم دارد. توليد شير سالانه(يك دوره توليد) 1880كيلوگرم گزارش شده است. در مناطق جنوبي كشور در بخشهائي از استان هاي كرمان، سيستان و بلو چستان و هرمزگان شترهائي با جثه كوچك و سرعت بالا نگهداري مي شوند. از اين شترها براي سواري و باربري بهره برداري مي شود. تعداد معدودي از شترهاي نژاد دوكوهانه نيز در بخشي از كشور زيست مي نمايند. در يك بررسي آماري كه از جمعيت اين حيوان درسال 1373در منطقه اردبيل گرفته شد، تعداد معـدودي از ايـن حيــوان150-200نفر در دامنه هاي سبلان پراكنده اند. نسبت به انتقال يك گله گوچك شامل  5 نفر ماده و يك نفر نر به ايستگاه تحقيقات شتر بافق در سال 1374اقدام شد ولي متاسفانه با وجوديكه جمعيت گله انتقالي پس از دوسال به 9نفر رسيده بود، گرماي بيش از حد تابستان باعث مي شد حيوانات از محل سـرپوشيـده دور نشونـد. حتي تعدادي از آنها به منطقه اي ييلاقي كوچ داده شدند، ولي بعد از گذشت دو يا سه سال اين جمعيت در منطقه انتقالي نابود شد. مقدمه مهمترين اهداف پرورش شتردرگذشته استفاده از نيروي كاراين حيوان بود.  مقاومت  به بي آبي، پيمايش مسافت هاي طولاني، حمل بار زياد و سرعت خوب در مقايسه با ديگر حيوانات از مهمترين قابليت هاي اين حيوان بشمار مي رفت. با كشف نيروي سوخت فسيلي و ساخت ماشين بخش از وظايف اين حيوان دررابطه با حمل و نقل بار و مسافربه صنعت واگذار شد و نبودن اهداف و استراتژي يا معيارهاي انتخاب براي آن حيوان  با توجه به قابليت هاي برتر ديگر حيوانات مزرعه اي در زمينه توليد، اين حيوان در محيط پرورش رها گرديد. پرورش امروزه بيشتر به منظور بهره برداري اقتصادي و استفاده از محصولات گوشت، شير ، كرك و مو و پوست شتراست. درحال حاضر در مناطق مختلف كشورما بسته به شرايط زيستي و قابليت هاي آن محصولات متفاوتي از اين حيوان برداشت مي شود. در مناطق مركزي كشور بلحاظ وجود آب و هواي كويري و بعنوان مناطق حاشيه اي پرورش شتر با هدف توليد نتاج و بهره گيري از گوشت قرمز حيوان است. چراكه مراتع موجوددر اين مناطق با پوششي فقير پيمايش زيادي را براي تامين غذا طلب مي كند وبهمين لحاظ شير دوشي از حيوان مقدور نيست، در مناطق حواشي درياها در كشور ما استفاده از شيرشترهاي موجوددر آن مناطق مطرح بوده و استفاده از نيروي كار نيز با حمل و نقل بار و بنه عشاير در مناطقي كه گله داري رايج است از اهميت ويژه اي برخوردار است.  اگرچه در نتايج منتشر شده در بررسيها، گزارش شده است كه نحوه بهره برداري از شتر در مناطق مختلف كشور متفاوت است،  مسائل مشتركي نيز بين گروههاي مختلف شتر موجود قابل توجه است، فصل توليد مثلي شتر در ايران زمستان است، مدت آبستي حيوان بالا و يكسال يا اندكي بيشتر بوده و سن بلوغ حيوان نر و ماده نسبت به ساير حيوانات مزرعه اي زياد است. دوقلوزائي در اين حيوانات در ايران گزارش نشده و در منابع خارجي نيز مشاهده نشد. رشد حيوان بطئي و فاصله زايش و نسل در اين حيوان بسيار بالاست. ولي در شرايط نامناسب مقاومت آن بصورتي است كه در شرايط بسيار متغير محيطي، آب و هواي گرم تابستان و سرماي طاقت فرساي زمستان در محيط باز مراتع شكننده كويري بدون نياز به سرپناهي با پست ترين علوفه ها توليددارد. بنا به يك گزارش در دامپروري مدرن امروزي در دنيا نقش شتر در مقايسه با گذشته در حال تغيير مي باشد، روش سنتي پرورش شتر با توجه به محدود شدن عرصه هاي منابع طبيعي و بوجود آمدن عوارض محدود كننده در آنها دچار تغيير و تحول شده است ولي به هر حال قدرت توليد و زيست شتر در شرايط سخت از عواملي است كه پرورش و نگهداري اين دام را در شرايط اجتماعي مدرن نيز كاملأ توجيه مي نمايد(5). ولي در نشست اخير نمايندگان سازمان بهره وري آسيائي Asian  Productivity Organization)) در ايران با توجه به آمارهاي ارائه شده در رابطه با جمعيت دامي كشورهاي شركت كننده آمار شتر از هيچ كشوري ارائه نشد، اين در حالي است كه بالاترين آمار شتر مربوط به كشورهاي  آسيائي وافريقائي است (5 و8) لذا بنظر مي رسد كه اهميت اقتصادي اين حيوان در حال حاضر از لحاظ توليد قابل توجه آنها نبوده ولي در شرايط سخت زيست محيطي شتر تنها حيواني است كه پرورش و نگهداري آن كاملأ منطقي است. در بدو تاسيس ايستگاه تحقيقات شتر كشور اين سوال وجودداشت كه آيا توده شترهاي موجوددر كشور از لحاظ صفات اقتصادي مورد نطر ( سواري، باربري، توليد شيرو گوشت)قابليت هاي متفاوتي دارند ياخير؟ كه به بخشي از اين سوالها در تحقيات انجام شده پاسخ داده شد. نژادها(اكوتيپ ها) اكوتيپ گوشتي در دشت مركزي ايران شترداري بصورتي است كه شتردارها را مي توان به شكارچياني كه شكار مشخصي دارند تشبيه نمود، چون شتردارها فقط سالي چند بار موفق به رويت شترهاي خود شده و آنها را آمارگيري و علامت گذاري مي كنند(1). آنها پس از شيرگيري نتاج گله يا حاشي ها را يا روانه كشتارگاه كرده يا پروار مي نمايند. البته گوشت شترهاي حذفي نيز پس از دوره پروار كوتاه قابل ارائه در بازار است. در مورد حاشي شترهاي متولد شده در طي سالهاي 1370تا1375در ايستگاه تحقيقات شتر كشور ركوردهاي وزن تولد، طول گردن، طول سر و ارتفاع جدوگاه از سطح زمين در هـر مـاه تا سن يكسالگي ثبت گرديده است. آناليز ركوردهاي فوق وزن تولد حاشي هاي نر و ماده را بترتيب (79/0±)36/32و(74/0±)98/31كيلوگرم بدست داد. سن مادر بر وزن تولد اثر معني داري رانشان مي داد. وزن سه ماهگي حاشي هاي نر و ماده  بترتيب (9/1±)9/93 و(1/2±)6/90كيلوگرم بود. سن مادر بر اين وزن اثر معني داري نداشت. وزن شش ماهگي حاشي هاي نر و ماده نيز بترتيب (09/3±)26/128 و(48/3±)05/134كيلوگرم بود. سن مادر بر اين وزن نيز اثر معني داري نداشت. روند رشدي حيوان از بدو تولد سريع و سپس بطئي مي نمود، لذا دراين مقطع زماني تا سن يكسالگي آهنگ رشد حاشي ها كند تر شده و در اين سن براي حيوانات نر و ماده بترتيب وزن زنده به (38/9±)38/144 و (72/7±)27/140كيلوگرم مي رسد. در هر حال قابليت رشد اين حاشي ها در مقاطع اوليه زندگي بالا تر است و هر چه به سن بلوغ نزديك مي شوند اين قابليت در آنها كاهش مي يابد. لذا پروار حاشي شترها در سنين پائين مناسب تر است(7). اولين گزارش از شترهاي پرواري[1] در ايران مربوط به پژوهش در زمينه احياء وپرورش شترو چگونگي بهره برداري اقتصادي از آن  در ايران،  از موسسه تحقيقات دامپروري كشـور ارائـه شـده است(3). اگـرچه در منابع مختلف تحت اين عنوان به اين دام اشاره اي نشده است. اين گروه از شترها در دشت مركزي ايران تا شمال خراسان و استانهاي جنوبي  پراكنده اند. نتاج حاصل از تحقيقات نشان داد كه اين حيوانات قابليت پروارمناسبي دارند، اگرچه كه در حال حاضربا توجه به گزارشات موجود ممكن است پس از شيرگيري بطور مستقيم روانه كشتارگاه گردند، ولي با توجه انتشار گزارش قابليت پروار حاشي شترها اين مورد كمتر شده است. در مقايسه با ضرايب تبديل گزارش شده براي گوساله هاي پروار كه بين 5-7 است.  گزارشات طرحهاي تحقيقاتي نشان داده است كه اين حيوان در سنين مختلف زمان شير گيري، يكسالگي و 18 ماهگي ضرايب تبديلي از 5/5تا 11 را داراست كه در بين نشخواركنندگان بزرگ اين رقم مناسب است(7). در حال حاضر ضرورت دارد تا از پتانسيل پروار اين حيوان نيز براي تامين بخشي از گوشت قرمز مورد نيازكشور واز اين قابليت بصورت بهتري  بهره برداري صورت گيرد. در دشت مركزي كشور از اين شترها پشم هم استحصال مي گردد، ولي بازار پسندي آن در مقايسه با الياف مصنوعي بلحاظ نبود تكنولوژي ويژه كمتر است. در زمانهاي گذشته از پشم توليدي اين حيوان عباء تهيه مي شده است. در يك مطالعه كه با استفاده از 445ركورد پشم توليدي شترهاي موجوددر ايستگاه تحقيقات شتر كشور در بافق يزد كه از سالهاي 1372تا1379از شترهاي ماده يك تا 30سال ببالا پشم چيني وجمع آوري شده بود نتايج زير استنتاج گرديد. ميانگين پشم توليدي سالانه شترها (5/338±)1/753 گرم بود. سن حيوان بر پشم استحصالي تاثير معني داري نداشت(2). ولي با افزايش سن پشم توليدي بيشتر مي شد. تاثير سال برپشم توليدي شترها معني دار بود. تكرار پذيري پشم توليدي شترهاي (05/0±)115/0 برآورد شد(2). اين در حالي است كه پشم توليدي شترهاي تركمن صحرا  2-5/1كيلوگرم گزارش شده است(5). بلحاظ موقعيت مراتع و پيمايش زياد حيوانات براي دريافت علوفه درمراتع دشت مركزي كشوراز اين شترها  شير استحصال نمي شود. برروي اين شترها پوژه هاي تحقيقاتي متفاوتي تعريف و اجراشده است كه در جدول 1 آمده است. جدول1 -  طرحهاي تحقيقاتي انجام شده در بخش شتر گزارش نهائي سازمان تائيدكننده مجري نام طرح تحقيقاتي رديف دارد معاونت آموزش و تحقيقات امامي ميبدي بررسي اثر سطوح مختلف اوره در جيره  بجه شترهاي پرواري – 1 1 دارد معاونت آموزش و تحقيقات امامي ميبدي شماره گذاري شتر به روش داغ سرد 2 دارد معاونت آموزش و تحقيقات امامي ميبدي بررسي خصوصيات نژادي و بيولوژيكي شترهاي يك كوهانه – 1 3 دارد معاونت آموزش و تحقيقات امامي ميبدي اثر اخته روي رشد شترهاي نر و قطعات لاشه آنها 4 دارد معاونت آموزش و تحقيقات امامي ميبدي بررسي تـوان توليـد شتـرهاي يـك كوهـانه كشور ( شيري – جماز و گوشتي ) – فاز اول – شترهاي گوشتي 5 دارد معاونت آموزش و تحقيقات شفيع نادري تعيين گرايش چرايي شتر نسبت به گونه هاي گياهي منطقه 6 دارد معاونت آموزش و تحقيقات شفيع نادري بررسي خصوصيات نژادي و بيولوژيكي شترهاي يك كوهانه – 3 7 دارد معاونت آموزش و تحقيقات شفيع نادري مطالعه سن ببلوغ نر و ماده،سيكل فحلي ماده ها،طول مدت آبستني ودرصد باروري و زايمان شترهاي يك كوهانه ايران 8 دارد معاونت آموزش و تحقيقات شفيع نادري بررسي عملكرد حاشي شتر در استفاده از سه نوع جيره غذايي در طول سه دوره متفاوت پروار 9 دارد معاونت آموزش و تحقيقات كردي يزدي بررسي اثر سطوح مختلف اوره در جيره بچه شترهاي پرواري – 2 10 دارد معاونت آموزش و تحقيقات كردي يزدي بررسي امكان استفاده از سطوح مختلف خرماي ضايعاتي در پرواربندي شتر 11 دارد معاونت آموزش و تحقيقات محمد خاني مطالعه ظرفيت پروار 6 گروه حاشي شتر هاي مناطق جنوبي ايران 12 اكوتيــپ شيــري در نواحي شمالي كشور استان  مازندران از مهمترين استانهائي است كه شترداري آنهم بمنظور توليد شير در آنجا رواج دارد. تركمن صحرا در شمال ايران و بخش شرقي استان مازندران دشت وسيعي است كه بعلت شرايط خاص طبيعي آب و هواي بسيار متنوعي دارد. در ناحيه مركزي و شمالي اين دشت اقليم خشك و نيمه خشك قابل تعريف است. مراتع اين ناحيه پوشيده از گياهان شور پسند طبيعي و مراتع دست كاشت داراي آبري پلكس است. دام اصلي در اين مناطق شتر گزارش شده است(6و4). در اين منطقه شترداري از دير باز مرسوم بوده وشتر ازدامهاي اصلي تركمنان پشمار مي رفته است. اگرچه رونق شترداري در اين مناطق نيز از دست رفته است ولي تقاضا براي محصولات توليدي مخصوصأ لبني آن هنوز پابرجاست(5). بنا به همين گزارش تيره هاي مهم تركمنان دوجي يا ديه جي از مهمترين قبائلي هستند كه به كار شترداري مي پرداخته اند در مراسم عروسي با تزئين و تجهيز اين حيوان براي بردن عروس به خانه داماد از آن استفاده مي شده است. در اين منطقه 3 نوع شترداري تعريف شده است در گروه نخست عشاير داراي شترهائي بوده اند كه از آنها براي باركشي و حمل و نقل بارهاي تجاري از آن استفاده مي شده است كه در حال حاضر بندرت مي توان نمونه هائي از ان را مشاهده كرد. گروه دوم هم عشايري را شامل مي شودكه در حال حاضر شترهائي را دارا هستند كه از آنها براي باركشي و حمل و نقل چادرها ووسايل زندگي ايلي از آن ها استفاده مي شود، البته در حال حاضر نمونه هائي از اين مورد در مناطق مختلف استان فارس نيز مي توان  مشاهده كرد. در گروه سوم كه تقريبـأ در كـل كشـور نيز قابل مشاهده است روش شترداري بصورت باز[2]است. گله ها ي مولد شتر در اين روش در مراتع ودشت ها در طول سال رهابوده و فقط براي مراحل خاصي(شمارش گله، داغ زدن حيوان، حذف و فروش، جمع آوري كرك و مو انجام معالجات) جمع آوري مي شوند. در منطقه تركمن صحرا علاوه بر موارد فوق براي شيردوشي و جمع آوري شير نيز گله ها هر روز جمع آوري مي شوند. علاوه براين در بعضي از كشورها روش چهارمي نيز گزارش شده است كه شامل  واحدهاي صنعتي و نيمه صنعتي پرورش اين حيوان با دنبال نمودن اهداف ويژه پرورشي است. در كشورما اين روش پرورشي كمتر معمول شده است. درتركمن صحرا محصولات مهم توليدي از شيرشتر فرآورده هاي تخميري آن است. اين فرآورده هاشامل چال، شابات و كفير است.  بلوغ جنسي در شترهاي ماده تركمن صحرا بين 2-3سالگي اتفاق مي افتد شترهاي نردر3-4سالگي بالغ مي شوند. وزن تولد حاشي شترها در اين منطقه بطور متوسط 25كيلو گرم گزارش شده است و دامنه اي بين 22-40 كيلوگرم دارد. در شرايط مورد مطالعه نسبت شترهاي نر به ماده 1 به 40 گزارش شده است. وضعيت شيرواري شترهاي تركمن بشرح زير گزارش شده است(5). طول دوره شير دهي(شيردوشي) 8 ماه 5-12ماه دفعات شير دوشي روزانه 4 بار 3-6بار بازده شير توليدي روزانه 8 كيلوگرم 4-17كيلوگرم توليد شير سالانه  1880كيلوگرم 1100-2900كيلوگرم   تركيبات شير شتر در مطالعه فوق نيز كمتر از شير گاو گزارش شده است. ولي PH  آن اسيدي است. كرك و موي توليدي در اين گروه بيشتر از كرك و موي شترهاي مناطق دشت مركزي است. ازمهمترين نارسائي هاي پرورشي و توليد مثلي در اين شترها با فاصله بين دو زايش 2-3سال، سقط جنين، عدم آبستني  و مرگ و مير نوزادها وجود خويشاميزي بالا در گله ها و عدم كارآئي نرها در سرويس دهي است كه اين موارد مي تواند ازاعم عوامل كاهش اين صفات باشد. اكوتيپ سواري يا جماز در مناطق جنوبي كشور در بخشهائي از استان كرمان، سيستان و بلو چستان و هرمزگان شترهائي با جثه كوچك و سرعت بالا نگهداري مي شوند. از اين شترها براي سواري و باربري بهره برداري مي شود. در اين مناطق مسابقات سالانه سرعت براي اين حيوان در سطح شهرهائي مثل جيرفت، ايرانشهر و بندرعباس نيز برگزار مي گردد. اين در حالي است كه در مناطق حاشيه خليج فارس نيز از برخي از اين شترها براي توليد شير استفاده مي شود. خصوصيات وزن بلوغ اين حيوان و ابعاد بدني آن در يك مسابقه جمع آوري شده است كه متاسفانه فرصتي براي آناليز آن نبود.   شترهاي دوكوهانه در يك بررسي آماري كه از جمعيت اين حيوان درسال 1373در منطقه اردبيل گرفته شد تعداد معدودي از اين حيوان 150-200نفر در دامنه هاي سبلان پراكنده اند. درهمان سال نسبت به انتقال يك گله گوچك آن 5نفر ماده و يك نفر نر به ايستگاه تحقيقات شتر بافق در سال 1374اقدام شد ولي متاسفانه با وجوديكه جمعيت گله انتقالي پس از دوسال به 9نفر رسيده بود، گرماي بيش از حد تابستان باعث مي شد حيوانات از محل سرپوشيده دور نشوند. حتي تعدادي از آنها به منطقه اي ييلاقي كوچ داده شدند، ولي بعد از گذشت دو يا سه سال اين جمعيت در منطقه انتقالي نابود شد.     منـابــع: 1-    امامي ميبدي، محمد علي. 1375 .شماره گذاري شتر به روش داغ سرد. مركز تحقيقات منابع طبيعي و اموردام         استان يزد. 2-  امامي ميبدي، محمد علي. 1381 .توليد پشم و تكرار پذيري آن در شتر هاي يك كوهانه در مناطق كويري. پذيرفته شده در مجله علوم كشاورزي دانشگاه جندي شاپور اهواز. 3-   خاتمي، كاظم و محمد خاكي 1366. پژوهش در زمينه احياء وپرورش شتر در ايران و چگونگي بهره برداري           اقتصادي از آن . موسسه تحقيقات دامپروري،  نشريه شماره 54. 4-  قره باش، آشور محمد.1370.مطالعه توان پرواري گوسفندان آتاباي (تركمني) و گوسفندان زل با استفاده از جيره هاي غذائي مختلف و اندازه گيري ضرايب هضمي حيره ها پايان نامه كارشناسي ارشد دامپروري دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران 5-   قره باش، آشور محمد.1374.شناخت وضعيت فعلي شتر و شتر داري در تركمن صحرا. گزارش نهائي طرح تحقيقاتي . مركز تحقيقات منابع طبيعي و اموردام گلستان. 6 - گوگلاني، آي تن.1366.بررسي تركيبات قيزيكو شيميائي شير شتر و فرآوردههاي تخميري آن (چال ) در منطقه تركمن صحرا (گنبد كاووس و حومه). پايان نامه دكتراي دامپزشكي دانشگاه تهران . 7-   مركز تحقيقات منابع طبيعي و اموردام استان يزد.1377. چكيده طرحهاي تحقيقاتي انجام شده برروي شتر در            بخشهاي تحقيقات دام و دامپزشكي مركز. 8 - Asian Productivity Organization. 2003. Seminar on the Development of Feeding ystems for Better Livestock Productivity. October 18-23, 2003. Islamic Republic of Iran.           پرورش شتـر هاي نرو ماده با هدف كاهش خويشاميزي «ارائه دهنده محمد علي امامي ميبدي[3] زمستان 1382» چكيده در گله هاي شتر در حاشيه كويرهرساله اكثرنتاج ماده وتعدادمحدودي نرانتخاب و پس از شير گيري در گله جايگزين مي شوند. چون سن بلوغ شتر بالا ومرگ و مير در شرايط پرورشي اين حيوان زيادست، در زمان آميزش تعداد معدودي شتر نر بالغ در مجموع گله ها وجوددارد، بهمين لحاظ شتر دارها ممكن است حتي براي چندين سال متوالي از يك نر كاري (لوك) استفاده كنند، كه اين مورد باعث افزايش خويشاميزي در گله ها شده كه مشكلات ژنتيكي بدنبال دارد، از جمله دلايل  كاهش تعداد زاد و ولد وافزايش مرگ و مير نوزادان در ابتداي زندگي به افزايش خويش آميزي نسبت داده    مي شود. با روش هاي پرورشي مناسب مي توان در گله هاي مختلف ميزان خويشاميزي را در سطح پائيني نگهداشت و از پديده كاهش صفت در اثر خويشاميزي پرهيز نمود.       مقدمه با پرورش نتاج توليدي هر ساله گله هاي شتر، حيوانات جايگزين انتخاب مي شوند. اصولآ بلحاظ پائين بودن نرخ زاد و ولد در گله ها همگي ماده ها  جايگزين شده،  با انتخاب تعداد محدودي نر براي كنترل بهتر گله پس از شير گيري مابقي حذف مي شوند، بهمين لحاظ در زمان بلوغ نسبت نر به ماده از يك به چهل نيز ممكن است بيشتر شود. در ايستگاه  تحقيقات شتر بافق يزد بمنظور نگهداري تعداد بيشتر نرها كوشش شد ولي اشكالات رفتاري حيوانات نر حتي در زمانهاي قبل از بلوغ در فصل آميزش مديريت گله را توسط ساربان مشكل مي كرد، حتي براي پرهيز از برخورد حيوانات نر در زمان آميزش نسبت به اخته نرهاي اضافي در زمانهاي اوليه اقدام شد كه آنهم بصورت كامل موثر نبود. لذا شتر دارها براي حيوانات مولد ممكن است حتي براي چندين سال متوالي از يك نر كاري (لوك)  استفاده كنند، كه اين مورد باعث بروز مشكلات ژنتيكي در گله شده تعداد زاد و ولد را كاهش و مرگ و مير نوزادان را در ابتداي زندگي افزايش مي دهد(5و7). خويشاوندي و خويشاميزي دو روي يك سكه هستند. افراد خويشاوند افرادي هستند كه در شجره آنها والد مشترك وجودداشته باشد. آميزش بين حيوانات خويشاوند و افرادي كه قرابت بين آنها بيشتر از ميانگين قرابت افراد آن جامعه باشد، خويشاميزي اتلاق مي شود. خويشاميزي باعث افزايش هموزيگوسيتي و كاهش هتروزيگوسيتي در نتاج توليدي خواهد شد، لذا محاسبه خويشاميزي براي افراد صورت مي گيرد و بيانگر احتمال زوج شدن (هموزيگوت) جايگاههاي ژني است كه از والد مشترك به ارث رسيده است. بدين صورت با توجه به اينكه ژنهاي مغلوب هميشه نامطلوب هستند، خويشاميزي باعث هموزيگوسيتي و بروز آنها شده و مشكلات فراواني را در افراد   خويشاميز بوجود خواهد آورد، كه به آن پديده كاهش صفت در اثر خويشاميزي[4] گفته مي شود(6). با روش هاي پرورشي مناسب مي توان در گله هاي مختلف ميزان خويشاميزي را در سطح پائيني نگهداشت و از پديده كاهش صفت در اثر خويشاميزي پرهيز نمود. بصورت ساده اگر بين برادران و خواهران ناتني آميزش صورت گيرد خويشاميزي نتاج توليدي دومين نسل از يك والد مشترك5/12% خواهد بود و اگر نتاج توليدي از آنها يا پسر عمو و دختر عمو آميزش داده شوند، ميزان خويشاميزي يا عملأ از سومين نسل از يك والد مشترك خويشاميزي  حاصله 125/3% است. و بصورت كلي اين ارقام تا شش نسل قابل توجه است.     بــررسي مـنابـع: منابع مختلف كاهش توليد را از آثار خويشاميزي قلمداد مي كنند،  در جدول 1 آثار پديده كاهش صفت در اثر خويشاميزي در بعضي از صفات در موجودات مختلف آمده است(6). در يك بررسي مرگ و مير ناشي از خويشاميزي (ازدواج پسرعمو، دختر عمو يا پسرخاله، دختر خاله) حامل يك ژن كشنده در يك تحقيق را دو برابر مرگ و مير در شرايط بدون آميزش خويشاوندان اعلام مي كند(يعني23/0 مرگ و مير نوزادان در قبال 11/0)(7) . البته كار آئي خويشاميزي در زمينه بروز ژنهاي مغلوب و حذف آنها در جوامع حيواني بمنظور تشكيل لاين هاي اصلاح نژادي امري محرز و محتوم است.چراكه اكثر ژنهاي مغلوب نامناسب همانطوريكه بيان شد در افراد اجتماع بصورت هتروزيگوت هستند و براي شناسائي و بروز دادن آنها در حال حاضر با خويشاميزي ساده تر است. محاسبه ميزان  خويشاميزي بدو طريق امكان محاسبه خويشاميزي ممكن است. در حيوانات شجره دارو داراي شماره بدن(1) از رابطه زير ميتوان براي محاسبه خويشاميزي در هر نسل مبادرت ورزيد. F=(1/2n1+n2+1)(1+fa) اين مورد در واحدهاي ايستگاهي و گله هاي تحت پوشش ثبت مشخصات و ركورد كاربرددارد. در رابطه فوق F ميزان خويشاميزي هر فرد مورد نظر، n1 و n2 بترتيب تعداد بردارهائي است كه والد فرد مورد نظر را به جد مشترك او ارتباط مي دهد و fa ميزان خويشاميزي والد مشترك حيوان مورد نظر است. اما در اكثر موارد دامدارها نسبت به ثبت شجره اقدامي نمي نمايند ولذا از رابطه زير اين محاسبه ميزان خويشاميزي مقدور است ∆f=1/8nf+1/8nm در اين رابطه نيز∆f  ميزان افزايش خويشاميزي درهر نسل است كه به تعداد حيوانات نر و ماده مولد بستگي دارد. nm تعداد حيوان نر را در نسل والد بيان مي كند و nfبيان تعداد ماده ها را در آن نسل دارد. اطلاعات اكثر قريب به اتفاق جدول 1 كاهش صفت در اثر خويشاميزي در بعضي از موجودات زنده(6) ------------------------------------------------------------------------------ نوع موجود/صفت                                    واحد     درصدي از ميانگين           درصدي از داريانس فنوتيپي ------------------------------------------------------------------------------ انسان        قددرده سالگي (سانتيمتر)                       2                    6/1                                       37        نمره I Q                                         4/4                    4/4                                       29  گاو       توليد شير(كيلوگرم)                           135                    2/3                                       17 گوسفند       وزن پشم(كيلوگرم)                            29/0                  5/5                                       51       وزن بدن در يكسالگي(كيلوگرم)            32/0                   7/3                                       36 موش       تعداد بچه در هر زايش                       56/0                   2/7                                       23       وزن بدن در 6هفتگي(گرم)                  19/0                    6/0                                       7 ذرت      بلندي بوته (سانتيمتر)                         20/5                    1/2                                        4      بلندي بوته (سانتيمتر)                         20/5                    1/2                                        4       بلندي بوته (سانتيمتر)                         65/5                    3/2                                       5       توليددانه(گرم)                                  92/7                    6/5                                      25       توليددانه(گرم)                                  65/9                    8/6                                     30     شتر دارها فقط به تعداد دام مولد ماده محدود شده است چراكه در هر سال براي هر گله با تعداد ماده (50-60نفر) در زمان آميزش فقط از يك حيوان نر استفاده مي شود و نرهاي رقيب  تا سطح حذف ديگري با هم نزاع كرده و لذا  ارتباط تعداد ماده ها ونرها و ميزان افزايش خويشاميزي را ميتوان در جدول 2 مشاهده كرد(3و4). لذا با افزايش تعداد حيوانات ماده با يك حيوان نر نمي توان ميزان خويشاميزي را بطور موثري كاهش داد. براي كاهش آن و پرهيز از پديده كاهش صفت در اثر خويشاميزي مي توان با افزايش نرها يا حداقل جابجائي آن در بين گله ها اقدام نمود. البته ثبت مشخصات و آميزش جورشده با استفاده از شماره گذاري مولدين و تلقيح مصنوعي نيز در گله ها مي تواند در پرهيز يا نگهداري ثابت خويشاميزي موثر باشد(5). جدول 2 رابطه تعداد حيوانات موجوددر گله و ميزان خويشاميزي در هر نسل تعداد نر تعداد ماده ميزان خويشاميزي 1 1 1 1 2 4 4 1 2 10 50 25 100 200 25/0 24/0 1375/0 1275/0 0675/0 0325/0 031875/0           منــابــع: 1- امامي ميبدي، محمد علي. 1375 .شماره گذاري شتر به روش داغ سرد. مركز تحقيقات منابع طبيعي و اموردام         استان يزد. 2-   خاتمي، كاظم و محمد خاكي 1366. پژوهش در زمينه احياء وپرورش شتر در ايران و چگونگي بهره برداري           اقتصادي از آن . موسسه تحقيقات دامپروري،  نشريه شماره 54. 3-   قره باش، آشور محمد.1374.شناخت وضعيت فعلي شتر و شتر داري در تركمن صحرا. گزارش نهائي طرح تحقيقاتي . مركز تحقيقات منابع طبيعي و اموردام گلستان. 4-   مركز تحقيقات منابع طبيعي و اموردام استان يزد.1377. چكيده طرحهاي تحقيقاتي انجام شده برروي شتر در            بخشهاي تحقيقات دام و دامپزشكي مركز. 5 – Cassell, Bennet 1996. ID is key to avoid inbreeding. Extension Dairy Scientist Genetics and management .Virginia Tech 6 - Falconer, D. S. 1989. Introduction to quantitative Pirchner(1990). Longman . 7 - Pirchner, F. (1983) Population Genetics in Animal Breeding, Second Edition. Plenumer Press.       مديريت پرورش شتر در ايران الف : مديريت در گله هاي شتر داشتي پرورش شتر داشتي شامل مراحل زير است 1- مرحله آبستني شتر 2- مرحله زايش شتر 3- پرورش ديلاق ها 4- پرورش حاشي ها 5- پرورش شترهاي بالاي يكسال تا سن بلوغ 6- پرورش شترهاي بالغ ب : مديريت عمومي ج:مديريت در پرواربندي شتر         •  مديريت دوره آبستني شتر در مرحله آبستني شتر بايد موارد ذيل مدنظر داشت 1- فصلي بودن سيكل فحلي 2- طولاني بودن دوره آبستني شتر(13-5/12ماه) 3- انتخاب دام مناسب براي بالا بردن راندمان توليد مثل 4- مرگ ومير جنين و عوامل آن 5-  مراقبت تغذيه ايي 6-  روش كنترل جفت گيري    • مديريت زايش در اين مرحله بايد موارد زير را در نظر گرفت 1- مراقبت از شتر در حين زايش 2- سخت زايي در شتر 3- مراقيت بچه شتر بعد از زايش      • مديريت پرورش ديلاق ها در اين دوره بايدبه موارد ذيل توجه داشت: 1- فصل زايش 2- مراقبت بعد از زايش 3- شيردهي به بچه شتر و مدت زمان مناسب از شيرگيري آنها 4- جلوگيري از تلفات ديلاق‌ها 5- پارازيت ها       • مديريت پرورش حاشي ها در اين دوره به عوامل زير بايد توجه نمود. 1- رشد حاشي ها 2-  مراقبت از حاشي ها                 • پرورش شتر بالغ :(نر و ماده ): در  پرورش شتر بالغ نكات اسامي ذيل را بايد در نظر گرفت: 1-تغذيه كافي 1-1   تغذيه از مراتع 2-1    تغذيه دستي 3-1    اثر تغذيه بر توليد و توليد مثل جهت توليد بچه شتر بيشتر و سنگين   2- معاينه شتر 3- نكات لازم درانتخاب شتر نر بالغ (لوك) جهت جفت گيري در گله : در انتخاب شتر نر بالغ بايدبه موارد ذيل توجه نمود 1- ظاهر عمومي 2- خصوصيات گوشتي 3- ظرفيت بدن 4- مارقبت هاي لوك قبل از فصل جفت گيري 5- تعداد شترهاي ماده گله جهت جفت گيري با يك لوك 6- مراقبت از لوك هاي جوان 4- اخته نمودن شتر: 1-4 هدف از اخته كردن -         استفاده از نيروي كاري آنها جهت باربري -         پروار نمودن آنها -         روشهاي اخته كردن شتر: -         خارج كردن بيضه ها -         قطع بند بيضه ها   ب: مديريت عمومي گله در پرورش شتر مي بايست موارد ذيل را مد نظر داشت 1-تعداد شتر گله 2-داشتن جايگاه مناسب براي بررسي شترها ( جهت اجراي عمليات بهداشتي واصلاح نژادي) 3- كرك چيني شترها 4-مبارزه با انگل ها و امراض 5-مهار شترها   ج : پروار بندي شتر در پروار بندي شتر مي‌بايست نكات ذيل را در نظر داشت: 1- سيستم هاي پروار بندي شتر در كشور 2- دلايل عدم توسعه پروار بندي شتر در كشور 1- وزن شتر در پايان دوره پروار بندي 2- درصد لاشه و گوشت در شترهاي پروار شده اكوتيپ هاي شتر در ايران : 1- اكوتيپ گوشتي 2- اكوتيپ شيري 3- اكوتيپ دو منظوره 4- اكوتيپ باري 5- اكوتيپ سواري (مسابقه)       اسامي شتر در سنين مختلف در ايران  شتر تازه متولد شده        ديلاق شتر تايكسالگي :        حاشي شتر تا دوسالگي     بله بودن – بلوان شتر تا سه سالگي        چار جمل – حق شتر تا چهارسالگي       جت – جعد تز تا پنج سالگي       كل شتر تا شش سالگي    مجي لوكي– دودندان شتر تا هفت سالگي       چهار دندان شتر تا هشت سالگي       نيش        تـركيبات شيـر شتــر                                                                        «دكتر الياس الميدع» شير شتر با تركيبات شير ساير دامهاي  متفاوت است و بخاطر تفاوت آنها تبديل كردن اين نوع شير به محصولات لبني كار سختي بنظر مي‌رسد .ما در اين بحث پس از بررسي تركيبات شير شتر به مسئله  فرآوري آن ( توليد پنير ،كره و خامه و بستني وماست و توليد مايه هاي مختلف ) مي‌پردازيم و در آخر به عايدات وسود آوي اين صنعت خواهيم پرداخت تركيبات شير بر اساس اصول بهداشتي در كارخانجات لبني، ابتدا تركيبات شير شتر را در نظر مي‌گيريم  ،شير ماده‌ايي است كه بعد از زايمان مادر از پستان او ترشح مي شود شيري كه درچند روز اول زايمان از پستان مادر ترشح مي‌شود آغوز گفته مي‌شود كه بعد از چند روز خاتمه مي‌يابد . امتيازي كه آغوز به شير معمولي دارد مملو بودن آن از        پروتئين هاي جلوگيري كننده از بيماري مي‌باشد . و به همين خاطر است كه ضرورت دارد آغوز را به بچه شتر بدهيم . يكي از خوصيات آغوز اين است كه نسبت به گرما حساس مي‌باشد . شير طبيعي حاوي 6/87 ردصد آب است و بقيه آن از لاكتوز، چربي و مواد ازته ،‌املاح معدني آنزيم ها و  ويتامين ها تشكيل شده است لذا بايد گفت كه شير ماده غذايي كاملي است . بطور كلي در طبيعت شير را به دو دسته تقسيم مي‌كنند : 1 - شيري كه غني از كازئين ( ماده بوجود آورنده ،زنگ سفيد در شير) است مانند شير گاو گوسفند و بز وگاوميش 2-شيري كه از نظر كازيين فقير است و از مواد پروتئيني غني است مانند شير انسانها و شير اسب وشير الاغ. از نظر تركيبات شيميايي ، شير شتر ،به ‌شير دسته اول نزديكتر است اگر ما تركيبات شير شتر را در نظر بگيريم به مقادير ذيل بر مي خوريم ماده خشك 25/ 117 گرم در ليتر چربي  35      گرم درليتر مواد ازته 2/33    گرم در ليتر مواد ازته غير پروتئيني 3       گرم در ليتر پروتئين 2/30    گرم در ليتر كازئين 23      گرم در ليتر   كازين مهمترين ماده مهم در شير شتر است چون اين ماده پايه اساسي توليد مواد لبني است و لذا هر چه نسبت كازئين درشر شتر بالاتر باشد در صد محصولات لبني توليد شده بيشتر است . درصد كازيين در شير انسان واسب 10گرم در ليتر است در صورتي كه در شير گاو 27 گرم در يك كيلوگرم است . كازئين درشير ميش 45 گرم در هر كيلو گرم است و به همين خاطر است كه شير ميش بهترين شير براي توليد توليد محصولات لبني است . و كازيين همان ماده ايي است كه رنگ سفيد را به شير مي‌بخشد و عبارتست از سلولهاي جمع شده ايي است كه در شير قرار دارد و داراي بار الكتريكي منفي است كه باعث مي‌شود كازيين هميشه در سطح محلول شناور بماند ورنگ سفيد شير ناشي از تركيب كازيين با فسفات كليسيم است و كازئين از چهار نمونه تشكيل مي‌شود آلفا و بتا و كاپاو گاما ،مهمترين نوع كازيين نوع كاپا است و تخميز كازيين كاپا امكان استحصال پنير را به ما مي دهد بنابراين توليد پنير از شير به دو عامل بستگي دارد .1- ميزان كازيين موجود در شير 2- ميزان كازيين كاپا موجود در شير و با اين حساب شير شتر چه از نظر كازيين ها بخصوص كازيين كاپا فقير است به همين خاطر است كه بايد تغييرات تكنيكي در شير ايجاد كنيم يكي از مواد معدني موجود در شير شتر خاكستر آن است كه ميزان آن 1/8گرم در هر كيلوگرم درشير است و حاوي پتاسيم ، كلسيم ،‌فسفر ومنيزيم و سديم است اينها مهمترين عناصر معدني موجود در شير شتر هستند بطور كلي مواد معدني شير به دو گروه تقسيم مي‌شوند 1- املاح محلول كه سديم و پتاسيم است 2- تركيبات پيونده شده شامل فسفر و كلسيم و بخصوص كازيين، به همين خاطر است كه بايد بگوييم كه كلسيم داراي نقش اساسي در توليد محصولات لبني مي‌باشد . در مورد چربي‌ها ،شير شتر از ويژگي هاي بالابردن مقادير چربي هاي اسيد برخوردار است به همين خاطر است كه در درمان بيماريهاي پوستي مورد استفاده قرار ميگيرد اسيدهاي چرب مهمترين چيزي است كه شير شتر را از نظر چربي متمايز مي كند . اسيد هاي جرب با پيوندهاي زنجيري كوتاه نظير كربن چهار ظرفيتي و هشت ظرفيتي و ده ظرفيتي درشير شتر مي‌باشد . براي همين است كه در جه غليان اين چربي ها در شير شتر در حد بالايي است و در دماي معمولي مقاوم است و اين نكته بسيار مهمي است در توليد بستني آنچه كه مربوط به ويژگي هاي فيزيكي شير شتر است 1- ph شير است كه به طور كلي ph شير شتر برابر 66/6تا8/6 در نوسان است .لذا اگر نسبت PH بيش از 8/6 باشد معلوم مي شود كه تركيب قليايي است و شير از شتر مبتلا به ورم پستان است و اگر PH آن كمتر از 6/6باشد اين شير اسيدي مي‌باشد. لذا مهمترين آزمايشي كه براي شير شتر بايد انجام دهيم اول PH  است والبته وزن محصوص آن نيز مهم است كه برابر با 029/1 تا032/1 است . وقتي كه آب را به شير اضافه مي نماييم وزون مخصوص انرا كاهش مي‌دهد و لذا اگر خواستيم ببينيم آيا شير موقع خريدن سالم و غير تقلبي است با وزن محصوص آن مي‌سنجيم ، نقطه انجماد شير نيز مهم است كه برابر با 57/0-است لذا وقتي كه آب به آن اضافه مي شود نقطه انجماد رابه صفر نزديك مي كنيم لذا دانستن آن در تشخيص تقلبي بودن يا نبودن شير مهم است نكته بعدي ميزان اسيديته شير است كه همان اسيد لاكتيك است درجه اسيديته شير 14تا16درجه درنيگ است كه اگر بيش از 16 درجه باشد كلا شير را اسيدي محسوب مي‌كنيم و اگر كمتر از 14 باشد قليايي مي‌باشد كه نشان دهنده آن است كه از شتر مبتلا به بيماري ورم پستان دوشيده شده است لذا ما بطور كلي چهار نوع آزمايش داريم(ph ،نقطه انجماد- درجه اسيدي- وزن مخصوص) شير شتر از نسبت بالاي ويتامين ها بخصوص ويتامين c غني است و نسبت آن 3 تا 5 برابر شير گاو است .و به همين خاطر است كه مدت نگهداري آن بيش از شير گاو است . علاوه بر ويتامين cوجودسيستم هاي دفاعي براي بدن در شير شتر است ماند لاكتوفرين .پروتئين هاي ممانعت كننده ،‌آنزيم ليزويم وسيستم آنزيمي لاكتو پروكسيد از . براي همين است كه شير شتر را مي‌توان براي مدت هاي زيادي نسبت به شير گاو نگهداري كنيم. بعنوان مثال اگر دو ظرف داراي ميزان مساوي از شير گاو وشير شتر داشته باشيم شير گاو بمدت 2 ساعت ولي شير شتر تا 8 ساعت قابل نگهداري است و خراب نمي‌شود .     اهميت غذايي شير شتر: شير شتر از مواد اساسي ادامه حيات به اضافه درمان بعضي بيماريها مانند بيماري قند مي‌باشد. شير شتر انسولين بيماران قندي را كاهش مي‌دهد كه طبق بعضي گزارشات تا 30% مصرف انسولين بيماران را كاهش مي‌دهد. در كشور فرانسه يك تيم در مورد شير شتر براي سرطان كار مي‌كنند شير شتر براي بيماريهاي ريوي و تنفسي مورد استفاده است كه علت آن تغذيه شتر از گياهان تلخ مزه مي‌باشد كه مواد لازم جهت مبارزه با اين بيمارهاي را دارا مي‌باشند . در فصل هايي از سال كه اين گياهان سبز و با طراوات است و شتر از اين گياهان تغذيه مي كند ميزان اين مواد در شير شتر بالا ميرود بعضي از افراد پس از خوردن شير شتر دچار ناراحتي مي‌شوند كه به خاطر نقصان آنزيم لاكتاز به بدن آنها ست چون لاكتاز ، لاكتوز را تجزيه مي‌كند واگر لاكتاز در بدن نباشد لاكتوز حالت تخميري پيدامي كندو موجب ايجاد نفخ واسهال مي شوند . نقصان لاكتاز در بدن به دو علت است 1- ژنتيكي است بخصوص درمردمان منطقه حوزه مديترانه كه دچار اين مشكل هستند 2- اكتسابي است كه به خاطر عدم خوردن شير است براي همين است كه خيلي ها مي‌گويند اگر شير شتر بخوريم دچار اسهال مي شويم. شير شتر از مواد اسيدي خاصي برخوردار است كه عناصر اصلي براي فعال كردن سلولهاي پوستي انسان را دارا مي‌باشد.در شمال سودان در فصل خاصي از سال مردم عادت دارند كه هم شير شتر بخورند وهم استحمام كنند ديده شده است كه د ر اين فصل سال موهايشان سرخ مي‌شود .پس مي توان گفت كه مهمترين خاصيت شير شتر ، توان تغذيه بالاي آن و توان درماني آن مي باشد. خصوصيات تكنيكي شير 1- شير شتر دماي بالاي (بيش ازoc 100) را تحمل نمي كند علت آن است كه مقدار آبي كه در اطراف كازئين جمع شده بسيار كم است بر اثرحرارت بيش ازoc 100 شير لخته شده و مي برد اما شير گاو تاoc 150 را تحمل مي كند ولي شير شتر بيش از صد درجه را آنهم فقط به مدت كوتاهي تحمل نمي‌كند. 2- با توجه به وجود سيستمهاي ضد باكتري در شير شتر باكتري هاي لاكتيك در شير شتر رشد نمي كنند 3- با  توجه به اينكه مقدار ونسبت كازيين در شير شتر كم است در نتيجه لخته ايي كه براي توليد و سختي زياد در شير شتر لازم مي باشد را بدست نمي آورد . 4- مواد چربي شير شتر بصورت بلورهاي بسيار ريزي هستند كه عمل توليد كره را با مشكل روبرو مي‌سازند مثلا در شير گاو  قطر بلورهاي چربي 5 ميكرون ولي در شير شتر 1 ميكرون بيشتر نيست نكته قابل توجه اين است كه اگر شير گاو را در يخچال قرار دهيم ملاحظه مي‌شود كه پس از مدتي لايه چربي روي آنرا پوشانده ولي در شير شتر بطور ضعيف تشكيل مي شود و اين بخاطر بلورهاي چربي است كه خيلي ريز هستند نكته آخر اين است كه بعضي از تركيبات شير در پستان شتر شكل مي گيرد و بعضي تركيبات مانند ايمونوگلوبولين و آلبومين هاي سرم مستقيما از خون وارد مي‌شوند اين مواد نسبتا بيش از 15% پروتئين را تشكيل نمي‌دهند براي همين است كه در بيماري ورم پستان نسبت اين مواد در شير شتر مبتلابه اين بيماري بالا مي‌رود و در صد كازيين كاهش پيدا مي‌كند ولي نسبت پروتئين ها افزايش پيدا مي‌كند . بدين جهت است كه شير بدست آمده از پستان داري ورم پستان قابليت فرآوري را ندارد . به اضافه بالا رفتنPH و افزايش نمك كلرور سديم در شير را باعث مي‌شود ،براي همين است قبل از انجام فراوري شير مي‌بايستPH، وزن مخصوص و تركيبات آنرا مورد آزمايش قرار دهيم كه شتر مبتلا به ورم پستان نيست. لازم است كه متذكر شويم كه كلا شير ها بر دونوع هستند 1- يا غني از كازيين هستند مثل شير گاو و يا غني از پروتئين هستند مانند شير الاغ به همين خاطر است كه نزديك ترين شير به انسان شير الاغ است و اگر خواستيم شيري به بچه بدهيم بايد خصوصيات آن نزديك به شير انسان باشد.     در رابطه با توليد محصولات تخميري مانند ماست بنظر ميرسد كه ماست توليدي شل بنظر مي‌رسدكه به دليل كاهش نسبت كازيين موجود  در شير شتر مي‌باشد پس اگر خواستيم ماست سفت از شير شتر توليد كنيم بايد در صد كازيين را در آن افزايش دهيم كه مي توانيم يا شير خشك اضافه كرده يا در صد كمي از شير ميش يا گاو به آن اضافه كنيم. انعقاد شير شتر سه روش جهت انعقاد شير شتر داريم 1-انعقاد آنزيمي كه مايه پنير (رنين) اضافه مي كنيم يا انعقاد اسيدي يا انعقاد حرارتي كه در معرض گرماي بالا قرار مي دهيم نوع اول اضافه كردن مايه پنير است كه پايه و اساس توليد پنير است و نوع دوم انعقاد اسيدي كه اساس وپايه توليد ماست است ونوع سوم انعقاد حرارتي كه اساس و پايه توليد انواع خاصي از پنير است .طعم شير شتر قابل قبول است ويك بوي متمايزي از ساير شيرهاي ديگر دارد (ترش مزه است و سهل الهضم و ملين است كه بخاطر وجود پتاسيم و سديم مي‌باشد.     تفاوت آغوز شتر با ساير دام ها : تفاوت آغوز شير شتر با آغوز سايردام ها 1- درصد چربي آغوز ساير دامها بالاتر است سپس كاهش مي‌يابد ولي در شتر بالعكس است يعني اينكه چربي در ابتدا آن كم است ولي بعداً افزايش مي‌يابد 2-لاكتوز در آغوز دام هاي ديگر ابتدا پايين است سپس روبه تزايد مي‌گذارد ولي در شتر بالعكس است . طرز پاستوريزه كردن شير شتر و تهيه ماست و پنير از آن : پاستوريزه كردن شير بمعني قرار دادن آن در دماي70 بمدت 15 ثانيه است يا درجه حرارت 63 بمدت 30دقيقه كه سبب از بين رفتن كليه ميكروبهاي مضرمي شوند مانند ميكروبهاي تب مالت به سل .در اثر پاستوريزه شدن همه ميكروبها از بين نمي‌روند ولي با استريليزه كردن شير در دماي 135 تا150 (روشU.H. T )هاگ هاي مقاوم به گرماي از بين مي‌روند . ما مي‌توانيم بعد از استريليزه كردن شير شتر آن را تا يك هفته نگه داريم . جهت توليد ماست مي‌توان شير خشك 4 درصد ويا شير ميش را به نسبت 20 درصد ويا شير گاو را به نسبت 30تا40 درصد به شير اضافه نماييم براي تهيه ماست بايد دماي شير 45 باشد و با اضافه كردن مايه ماست به آن پس از مدت 3 ساعت ماست تهيه  خواهد شد. مي توانيم پنير را كاملا از شير شتر تهيه نماييم و هم مي توانيم به همان نسبت بالا مخلوط كنيم (براي توليد بيشتر ) در اينجا بايد اضافه كردكه آغوز در شتر در واقع سه روز اول توليد مي‌شود (شتر و گاو) ولي با توجه به خصوصيات ديگري كه دارد شير اصلي از 5تا7 روز بعد از زايمان شروع به ترشح مي‌كند. در حقيقت شير قبل از 5الي7روز متعلق به آغوز است آغوز در شتر به رنگ زرد است و حالت چسبندگي بالايي دارد . ايمونوگلوبين در دو ساعت بعد از زايمان بميزان 80 واحد مي‌باشد كه به مراحل پاياني توليد آغوز به 1 واحد مي‌رسد .اگر ميزان ژله يا نشاسته كمتر از يك درصد باشد در توليد ماست تقلب محسوب نمي‌شود ولي همين ميزان در توليد پنير تقلب محسوب مي‌شود . اين مواد جزء مواد مجاز در توليد ماست محسوب مي‌شود در دوغ مانعناع و نمك اضافه مي كنيم كه اين مواد جزء مواد مجاز قابل افزودن هستند. فرآوري شير شتر: ابتدا به معرفي دستگاه سپراتور seperator(دستگاه خامه گير)مي‌پردازيم: اين دستگاه بر اساس قانون  گريز ار مركز عمل مي‌كند. چند بخش تشكيل شده است 1- پايه ،كه موتور دستگاه در آن تعبيه شده است 2- قسمت مخروطي دستگاه كه شامل چند قيف مي‌باشد. چهار شرط براي ايده آل كاركردن دستگاه وجود دارد 1- دماي شير بايد 35تاoc40 باشد طبيعتا شيري كه دمايoc10 باشد نمي توان از ان استفاده كرد همچنين نمي توان از شيرoc 60 استفاده كرد چون ممكن است منعقد شود پس نكته مهم اين است كه دماي شيرoc 35تا40 باشد 2- كيفيت شير بايد خوب باشد و ترش نباشد 3- بايد عمل جدا شدن چربي از شير را زماني انجام دهيم كه گردش دستگاه به حداكثر برسد 4- دستگاه بايد تميز و پاك باشد براي كار با دستگاه بايد آب گرمoc 50 به آن اضافه كنيم به دو علت 1- مواد زايد موجود در دستگاه پاك شود2- قيف ها گرم شوند تا مبادا سبب سفت شدن چربي شوند بعد از افزودن يك ليتر آب 10 ثانيه منتظر مي‌مانيم آب خارج شود سپس شير را در دستگاه مي ريزيم و كار جدا سازي را شروع مي‌كنيم البته بعد از پايان كار دوباره آب داغ مي ريزيم تادر صورت وجود خامه ماسيده به قيف ها آب داغ آنها را جدا كرده و خارج كند سپس دستگاه را باز كرده و كليه بخش هاي آنرا تميز مي كنيم براي سوار كردن دستگاه بايد در چيدن قيف ها روي يكديگر دقت نماييم در هر 100 كيلوگرم شير خام شتر10 كيلوگرم خامه و90 كيلو شير پس چرخ خواهيم داشت در روش قديمي شير را به ماست تبديل كرده و بعد آنرا تكان مي‌دادند تا كره آن  استحصال شود از هر 100 كيلو شير 100كيلو ماست بدست مي‌آوريم ولي دراين روش بجاي تكان دادن 100كيلوگرم ماست از نيروي و حجم انساني كمتر استفاده مي‌كنيم. چربي خامه گاو 40 درصد و شتر 30درصد است از شير پس چرخ مي‌توان پنير براي بيماراني كه احتياج به پنير كم چرب دارند استفاده كرد جهت توليد هر نوع پنير با درصد چربي خاص از شيربا چربي مورد نظر استفاده مي‌كنيم . شير پس چرخ 2-1 گرم در ليتر چربي دارد-خامه شير شتر 35 درصد چربي دارد . شير شتر براي توليد بستني خوب است چون ذرات چربي آن پيوستگي خوب دارند كره شير شتر سفت تر از گاو است از لحاظ پيوستگي ذرات چربي شير انواع دام ها به ترتيب ذيل است شتر- بز- گوسفند – گاو و گاوميش البته اولين شيري كه سرشير آن بسته مي‌شود مربوط به گاو ميش است . كشور فرانسه 410 نوع پنير توليد مي‌كند و در كل دنيا 510 نوع پنير توليدمي‌شود هر توليد كنند. پنير بايد يك دماسنج داشته باشد چرا كه در حين توليد ، تنظيم دما خيلي اهميت دارد ولي درصورت عادي و سنتي از انگشت دست استفاده مي‌كنند كه احتمال دارد ميكروب وارد پنير بشود وهمچنين مي بايستي چگالي سنج داشته باشيم تا درحال توليد پنير متوجه شويم كه آيا شير تقلبي هست يا خير فرآوري شير بستگي به كاهش اسيديته آن دارد (حدود 6/4) كه اين نقطه توازن الكتريكي است (در اين حالت الكتريسيته مثبت با منفي برابر است) 2- مرحله اول تحويل گرفتن شير مي‌باشدو انجام تست سلامت شير است كه شير ترش نباشد و نبايد از شيري كه از شتر مبتلا به ورم پستان دوشيده شده باشد استفاده نكرد براي تست آن را بايد از توري عبور دهيم و نبايد روي توري لخته بوجودبيايد اگر رنگ شير قرمز باشد، شير متمايل به شوري باشد ويا گرما را تحمل نكند وph شير به 9/6 و بالاتربرسد،همه اينها نشان مي دهد كه شير از شتر مبتلا به ورم پستان بدست آمده است 2- پس از بررسي و انجام تست هاي مورد نياز ، شير را تا 35 درجه سانتي گرادحرارت مي‌دهيم و آنرا از يك صافي (پارچه )عبور داده مواد زايد آن فيلتر شود . 3. دماي شير را بهoc 45 مي‌رسانيم وبه ميزان 3 تا 4 درصد شير خشك به آن اضافه مي كنيم 4-گرماي شير را به‌ oc 80تا 85 مي‌رسانيم به مدت 5تا 10 دقيقه، اينكار لازم است تا شير خشك كاملا حل شود وكليه عوامل بيماري زا نابود شوند 5- دماي شير را تا 45 درجه سانتي گراد پايين مي‌آوريم و بعد مايه را به آن اضافه مي كنيم از دو نوع 1- لاكتوباسيلوس بولگاريوس2- استرپتوكوكوس ترفيلوس كه اين باكتريها عامل تغيير قندلاكتوزي شير به اسيد ماست مي‌باشند و دماي ظرف را بمدت 4 ساعت روي دما ي oc45  ثابت نگه ميداريم مقداري مايه به آن اضافه مي كنيم (3%) بعد از 4 ساعت ماست آماده بهره برداري مي‌باشد. سپس آنرا در يخچال مي گذاريم و مي توانيم يك هفته در يخچال نگهداري  كرده ومصرف كنيم استحكام اين ماست قابل مقايسه با ماست گاو به علت پايين بودن در صد كازيين نيست واستحكام كمتري دارد . حال اگر ماست ترشي لازم نداشت علت چيست ؟ دليل اول ممكن است شير داراي آنتي بيوتيك باشد در نتيجه ماست بدست نمي‌آيد دليل دوم به علت ترشي زياد شير، مايه افزوده شده قدرت فعاليت خود را از دست مي دهد( جهت پاستوريزه كرده شيرoc 63 بمدت 30دقيقه ويا 72 بمدت 15ثانيه)  اينكه ما درجه حرارت را 85-  oc80   بمدت 15-10 دقيقه درنظر گرفته ايم دوعلت دارد 1-رسيدن به اهداف بهداشتي و تكنيكي به منظور پاستوريزه كردن شير واز بين بردن عوامل بيماريزا مي‌باشد.2- از بين بردن با كتريها كه  دماي بالا را تحمل كرده ولي بيماريز نيستند 3- براي از بين بردن سيستمهاي طبيعي موجود در شير شتر كه مقاوم است مانند ليزيم ، پروتئين هاي ممانعت كننده و سيستم لاكتوپروكسيد از. لازم به ذكر است كه در دماي oc 72كليه عوامل بيماريزا از بين مي‌روند ولي بقيه سيستمهاي ضد باكتري  كه در شير موجود است را نمي توانيم از بين ببريم لذا دماي بالا را به آن مي دهيم تااين فرصت را به مايه مي دهيم تا يكه تاز ميدان باشد لذا باكتريها وسيستم هاي ضد باكتري  از بين مي روند تا مايه خودش فعاليت نمايد البته مي توانيم از مايه ماست گاو استفاده كنيم كه روش سنتي است اگر هر روز از ماست قديمي استفاده كنيم به مرور زمان يكي از اين دو نوع باكتري از بين خواهد رفت لذا ما بايد مايه اي تهيه واستفاده كنيم كه اين دو نوع باكتري را داشته باشد. هر شيري خاصيت خودش را دارد در مناطق گرم و صحرايي شير شتر وجوددارد و اين شير بايد براساس محيط خودش تنظيم شده باشد و شير جانوران دريايي مانند نهنگ 10 برابر شير گاو چربي دارد چراكه جانواران دريايي احتياج به انرژي زيادي دارند خداوند از روي حكمت محل پرورش دام، خصوصيات آن محل را به شير آنها داده است شير گربه ها و موش ها 10% پروتيين دارد وزن نوزاد آن در عرض يك هفته دو برابر مي شود ولي با توجه به اينكه شير مادر از لحاظ پروتئين ضعيف است لذا بچه انسان در عرض 6ماه به 2 برابر وزنش ميرسد و هر شير خصوصيات منحصر به خودش را دارد. شيرگاو پس از 2 ساعت وشير شتر پس از 8 ساعت فاسد مي شود تامپون اين خاصيت را به شير مي دهد كه ph شير ثابت بماند و سبب ماندگاري بيشتر شير شود. پروسس توليد پنير: 1-تحويل گرفتن شير و معاينه آن و اينكه بررسي شود آيا شير سالم مي‌باشد يا نه قليايي باشد يا اسيدي 2- افزايش دماي شير به oc35 و فيلتراسيون آن و سنجش ميزان چربي  شير بر اساس فرمول مربع پرسون 3- پاستوريزه كردن شيردر دمايoc 72بمدت 15 ثانيه ياoc 63 بمدت 5/0 ساعت، ظرف پاستوريزه بايد يك ظرف دو جداره باشد كه درون آن آب گرم عبور مي كند بعدبلافاصله آب داغ را خارج كرده آب سرد عبور مي دهيم. 4-پس از پاستوريزه كردن دماي آنرا به oc 35 برمي گردانيم و سپس مايه پنير به نسبت 1% اضافه مي كنيم همچنين كلروركلسيم به نسبت 15تا20گرم در 100 كيلو شير اضافه مي كنيم و مدت 15 دقيقه منظر مي مانيم .5- بعد  آنزيم رنين (مايع يا پودر) به نسبت 50-45ميلي ليتر در 100كيلو شير اضافه مي كنيم و خوب به هم مي زنيم و مدت 1 ساعت منتظر مي مانيم البته بايد اضافه نماييم كه رنين گياهي براي شير شتر مناسب نيست و بايد رنين حتما منشا جانوري داشته باشد. نكات لازم درتهيه پنير از شير شتر 1- تخمير اوليه كه بايد حتما باكتري اضافه شود نه مانند تخمير ماست كه مايه اضافه مي كنيم 2- در مرحله بعدي رنين با منشاء جانوري اضافه مي كنيم تا كازيين و پروتئين را منعقد سازد 3- بعد لخته بدست آمده را به ابعاد 1*1 برش داده كه  مي توان توسط يك شانه اينكار را انجام داد و 15 دقيقه صبر مي كنيم تا آب همراه پنير خارج شود وبعد لخته را در داخل قالب بمدت 30 دقيقه زيرو رو مي كنيم و به قطعات فشار مي‌اوريم تا آب آنها خارج شود روز بعد قرص پنير را مي گيريم وبه آن نمك اضافه مي كنيم يا اينكه در آب نمك غرقاب مي كنيم كه پنير قابل خوردن شود . اين اصول كلي در تهيه پنيرمي باشد و انواع ديگر پنير فرق شان در نحوه برش و نحوه فشردن است اگر پنير سنتي بخواهيم بايد خيلي برش داده وفشار بياوريم تاآب ان هرچه بيشتر خارج شود ولي اگر پنير نرم بخواهيم بايد برش كمتري بدهيم كه آب كمتري از آن خارج شود . جدول مقايسه ميزان توليد پنير به ازاي هر 100 كيلوگرم شير انوع دام ها           نـوع دام                ميزان توليد پنير به ازاي هر 100كيلوگرم شير شتر                        8       گاو                       12  ميش                       25  بز                        10 از شير انسان و الاغ و اسب پنير نمي توان تهيه كردقارچ پنسيلوم كما برتي را روي پنير مي ريزند تا خوش طعم شود خواص دارويي شير اسب ما ميتوانيم به جاي شير مادراز شير اسب جهت تغذيه كودكان استفاده نماييم چون از نظـر چربــي و كازيين فقير است ولي بالاترين نسبت قند را داراست .شير اسب پروتيين هاي مخصوصي دارد كه سبب جلوگيري از حساسيت كودكان و درمان خروسك بچه مي شود . وبعضي از افراد با مصرف شير گاو به حساسيت پوستي دچار مي شوند چون پروتيين هايي دارد كه در شير مادر وجود ندارد لذا خوردن شير اسب اين مشكل را حل مي كند . در فرانسه شير اسب به صورت قرص به بچه‌ها داده مي شود تا مقاومت بدن آنهابالا برود و باكتريهايي روده ايي را فعال كند و جلوي اسهال را بگيرد اولين باري كه از شير اسب استفاده گرديد از طرف فضا نوردان بود.لذا آنهاايي كه به مقدار زياد اين مواد فشرده را (قرص آنرا) با خودشان مي بردند بي نياز ازمصرف زياد گوشت مي شدند . براين اساس مطالعات زيادي روي شير اسب صورت گرفته و مي گيرد ما در كشور سوريه نسكافه با شير بز يا اسب و گاو تهيه كرديم و مشاهده كرديم كه نسكافه ايي كه از شير اسب تهيه شده بود خوش طعم تر و سهل الهضم تر بود. ورم پستان در شتر و راههاي پيشگيري و درمان آن ما دربافت پستان بافت پارانشيم و غدد شير ساز داريم. در پستان چهار تا كارتيه داريم كه بوسيله ليگامانها از هم جداشده اند. كارتيه هاي جلو از هم بيشتر فاصله دارندو كاريته هاي عقب فاصله آنها كمتر است وسر پستانكهاي شتر از سر پستانك هاي گاو كوتاه تر است بنابراين لاينر دستگاه شير دوش براي دوشيدن شتر با گاو فرق دارد . دو مشكل عمده ممكن است بخاطر شكل سر پستانكها در شتر اتفاق بيافتد. 1- سر پستانك ها كوچك باشند كه علت آن ژنتيكي است وديلاق به خوبي نمي تواند شير بخورد. 2- سر پستانك بزرگ است كه باعث انسداد سرپستان مي شود وقابليت مناسبي براي شير دوشي نداردكه اكتسابي است و علت آن به بد دوشي ،عفونت مزمن پستان  وانسداد سر پستان مي باشد. كم شيري يا قطع شير در شتر در شترهايي كه اولين زايش را دارندبعضي وقتها ادم يا ورم باعث درد پستان شده و شتر اجازه شير دوشي را نمي دهد ودر مان اين عارضه  دوشيدن مرتب شيردر چندين نوبت مي باشد.   تشخيص ورم پستان در شتر 1- شكل شير است كه شير به رنگ  سفيد كدر نيست و لخته هاي چرك دارد وحالت زرد مانند و متعفني دارد . 2- بافت پستان از نظر لمس كردن متورم و دردناك و سرخ رنگ و ملتهب است و شتر اجازه دوشيدن و شير خوردن توسط ديلاق را نمي دهد و تقارن پستان از بين مي رود. شيري كه ورم پستاني است بايد دوشيده شود ودور ريخته شود وبه ديلاقها خورانيده نشود كه خوردن آن سبب اسهال مي‌شود. راههاي تشخيص ورم پستان در شتر: 1- تست strip cup test است . 2- روش ديگر‌: استفاده از محلول cmt است كه ماده معرف به نسبت مساوي با شير تركيب مي‌شود. 3- شمارش سلولهاي سوماتيك موجود در شير است كه سلولهاي پوششي پستان بر      ا ثر ورم پستان كنده شده و در محلول شير قرار مي گيرند كه بر حسب تعد اد مي توانيم بگوييم كه دام ورم پستان دارد يا خير ميزان آلودگي كارتيه ها (QIR) بدين ترتيب است كه از تعداد20الي30 نفر شتر تمام كارتيه ها را با CMT و SCC نسبت تعداد كارتيه هاي آلوده را به كارتيه ها سالم بدست مي‌آوريم . درجه بندي ورم پستان 1-ورم پستان كه شكل كلينيكي پيدا كرده است وبه دو روش قابل مشاهده مي‌باشد: الف – شكل عـادي وفـوق حـاد دارد كه اينحـالت ايجاد واكنشهاي سيستمي در دام مي شود. دام حالت تب و افسردگي و خميدگي دارد واجازه نمي دهد كه شير آن دوشيده شود. ب- ورم پستان مزمن كه براثر استربتوكوك ايجاد ميشود كه در اين حالت تب ندارد ولي توليد شير آن كم ميشود. 2- ساب كلنيكال SUP-clinical(تحت باليني): كه به صورت ظاهري قابل تشخيص نيست وبا روشهاي cmtوsct قابل شناسايي است و  دراين حالت احتمالا سرعت رشد بچه شترها از بقيه كمتر است. در اين صورت :1- در حالت chronic كه باعث تغيير بافت پستان مي‌شود كه اين حالت بايد سرم تراپي(تزريق سرم ) كرد يا از كرمها و داروهاي ضد درد و ضد التهاب و تجويز آنتي بيوتيك ها در شتر استفاده كرد. يكي از مشخصات و تفاوتهاي آناتوميكي پستان در شتر اين است كه هر پستان داراي 2 سوراخ و هر سوراخ  با يك كانال مجزا به (gland cistera) مخزن شير  راه دارد و اگر ما بخواهيم پماد پستاني بزنيم بايد به هر دو سوراخ بزنيم شتر سانان دنياي جديد ( لاماها) دو تا مخزن توليد شير (gland cistera) دارند ميزان ورم پستان در شتر زيادنيست چون  براي شير دوشي از هر دو تاسوراخ سر پستانك شيربيرون مي آيد بايد به هر دو سوراخ پماد بزنيم و در صورت استفاده از پماد پستاني بايد به اندازه3/1 حداكثر نصف فروكنيم اگر تمام بزنيم ايجاد التهاب و ورم مي كند وقبل از فرو كردن 5 الي 6 بار پنبه الكل به سر پستانك ها مي زنيم و پس از فرو كردن سرپستانكها را ماساژ مي كنيم تا كاملا مايع پماد وارد شود. بيشتر در شتر انتي بيوتيك عمومي تجويز مي شود در مورد ورم پستانهاي sub clinicalچون شتر دوشي صنعتي نداريم به تعداد كم گزارش شده است. امروزه كشورهاي متعددي مانند عراق ،‌هند ،‌سودان و سومالي  از روشهاي smtو scc براي رد يابي ورم پستان استفاده كرده اند. راههاي مبتلا شدن شترها به بيماري ورم پستان 1- آلوده بودن جايگاه 2- شير دوشي توسط افراد غير ماهر كه باعث فشار روي تيت كانال پستان مي شود 3- آلوده بودن دست انسان 4- باز ماندن سر پستانك بر اثر شيرخوردن هاي مكرر توسط ديلاقها ( بدون كنترل)و آلوده شدن توسط محيط 5-ضربه وارد شدن به پستانها توسط ديلاق يا لگدخوردن به پستان توسط ساير شترها 6- آلوده بودن پوشش استفاده شده روي كارتيه ها (به خاطر خوردن شرديلاق ها روي كارتيه ها پوشش مي‌گذارند.) راههاي جلوگيري از انتقال بيماري ورم پستان به شتر 1- شستن دست ها قبل از شير دوشي هر شتر 2- شستن پستانها قبل از شير دوشي 3- شير خوردن ديلاقها در مواقع معين 4- تميز نگه داشتن دامها در محيط تميز 5- كنترل كنـه ها و بيمـاري آبلـه در شتـر كـه در بيماري ورم پستـان حائـز اهميت مي باشند. در صورت ابتلاي شترها به ورم پستان بايد كارهاي ذيل را انجام داد 1- شير دوشي مكرر شترها( هر 5 دقيقه يكبار) و حداكثر هر 1 ساعت يكبار 3 تا باكتري ها زمان وغذاي كافي براي رشد نداشته باشند مصرف آنتي بيوتيك ها و انجام سرم تراپي ها و تجويز 1- Fattening camel 2-Extensive [3] - عضو هيئت علمي مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي يزد 2- Inbreeding Depresion
+ نوشته شده در  شنبه ششم خرداد 1391ساعت 13:55  توسط سید عباس خدایی  |